I. T́m hiểu chung

1. Tiểu dẫn


- Người lái đ̣ sông Đà là áng văn được in trong tập Sông Đà (1960) của Nguyễn Tuân. Sông Đà gồm 15 bài tuỳ bút và một bài thơ phác thảo. Đây là kết quả của chuyến đi gian khổ mà hào hứng của Nguyễn Tuân tới miền Tây Bắc xa xôi, thoả măn cái thú t́m đến miền đất lạ, t́m ra chất vàng mười trong tâm hồn người lao động, trên miền sông, núi hùng vĩ và thơ mộng.

- Nhà văn ngược ḍng lịch sử dựng lại những tấm gương anh hùng của chiến sĩ cách mạng ở nhà tù Sơn La, những cán bộ hoạt động hồi Tây Bắc bị giặc chiếm, những đoàn dân công và bộ đội trong chiến dịch Điện Biên.

- Tác giả trở lại hiện tại t́m đến lớp người đi mở đường kiến thiết Tây Bắc, những gia đ́nh lên Điện Biên lập nghiệp. Những cán bộ địa chất đi t́m mỏ quặng, những chiến sĩ biên pḥng bảo vệ miền biên giới Tây Bắc. Những người lái đ̣ dũng cảm và tài ba trên thác nước sông Đà, những người công nhân lâm nghiệp không tiếc mồ hôi, công sức từng ngày, từng tháng xây dựng miền Tây Bắc Tổ quốc.

Tập tuỳ bút Sông Đà c̣n thể hiện phong cách nghệ thuật độc đáo của Nguyễn Tuân: tài hoa và uyên bác. Người lái đ̣ sông Đà là một trong những áng văn tiêu biểu nhất trong tập Sông Đà.

2. Văn bản

Đại ư


Đoạn trích miêu tả sông Đà vừa dằn dữ, vừa thơ mộng và con người Tây Bắc vừa cần cù dũng cảm, vừa khéo léo tài hoa.

II. Đọc hiểu văn bản

1. Bài ca về ḍng sông thơ mộng, trữ t́nh


- Nguyễn Tuân bắt mạch cảm xúc của ḿnh từ một câu thơ trữ t́nh của Vla-đi-xláp Brô-ni-ép-xki nhà thơ cách mạng Ba Lan (1897 - 1962): “Đẹp vậy thay, tiếng hát trên ḍng sông” và câu thơ chữ Hán của Nguyễn Quang Bích “Chúng thuỷ... bắc lưu” (Mọi ḍng sông... hướng Bắc).

Từ cảm hứng này, tác giả giới thiệu tài nguyên phong phú của Tây Bắc và nhấn mạnh: tài nguyên quí nhất của vùng này là con người. Con người bản địa và con người lên xây dựng Tây Bắc.

Tác giả đăkhắc hoạ được nhiều bức tranh thiên nhiên sinh động hấp dẫn về một vùng rừng núi hùng vĩ, hiểm trở và rất thơ mộng. Những núi xa, núi gần, những thung lũng vàng lúa chín và bao thứ hương đua sắc. Tập trung miêu tả là con sông Đà.

Trở lại cảm xúc ban đầu, Nguyễn Tuân đưa ta trên một con thuyền lướt trên mặt sông mà ḷng tự cất lên tiếng hát. Từ đây sông Đà như một “nhân vật” có mặt suốt từ đầu đến cuối thiên tuỳ bút.

+ Về phương diện địa lí, sông Đà dài gần 900km, “lượn rồng rắn” qua vùng rừng núi bao la, có độ dốc lớn. V́ vậy, lưu tốc của sông Đà lớn hơn nhiều những ḍng sông khác. Tuy nhiên Nguyễn Tuân chỉ cung cấp một phần tri thức ấy, chủ yếu Nguyễn Tuân viết về sông Đà với khía cạnh văn hoá thẩm mĩ, bày tỏ cảm xúc của ḿnh.

+ Sông Đà như một sinh thể có cá tính. Tác giả nhận xét “Con sông Đà hung bạo và trữ t́nh”. Từ thác bờ về xuôi sông Đà hiền hoà, nước chảy êm đềm, nó dịu dàng như biết bao ḍng sông khác. Đây là cái nh́n không chỉ quan sát b́nh thường mà đầy khám phá, sáng tạo nghệ thuật: “Con sông Đà tuôn dài tuôn dài như một áng tóc trữ t́nh, đầu tóc, chân tóc ẩn hiện trong mây trời Tây Bắc bung nở hoa ban hoa gạo tháng hai và cuồn cuộn mù khói núi Mèo đổt hương xuân”. Câu văn vừa có đường nét, h́nh khối và màu sắc, vừa có sự so sánh và cảm nhận lại như hát lên trong giọng điệu. Ban đầu giọng điệu ấy có âm vực cao, chậm lại, kéo dài ra, lan toả trong không gian đến bất tận.

Người ta có cảm giác từ trên thượng nguồn, sông Đà chảy ngoằn ngèo, dích dắc giữa điệp trùng núi đá và rừng cây đại ngàn nhưng càng về xuôi, sông Đà càng êm ả thẳng ḍng.

- Tác giả miêu tả màu sắc của sông Đà biến đổi theo từng mùa: “Mùa xuân nước sông Đà màu ngọc bích”, tác giả nhấn mạnh: “chứ không xanh như màu cánh hến” tức là màu xanh đục của sông Gâm, sông Lô (cả ba con sông này đều chảy qua miền rừng núi Tây Bắc Bắc Bộ). Sự so sánh về màu sắc làm cho ḍng sông có vẻ đẹp riêng (Ngọc bích: vừa trong lại vừa có sự phản chiếu óng ánh). “Mùa thu nước sông Đà lừ đừ chín đỏ”, tác giả lại so sánh: “Lừ lừ chín đỏ như da người bần đi v́ say rượu bữa”. Ḍng sông có vẻ đẹp riêng của mỗi mùa. Cái hay của nhà văn Nguyễn Tuân không chỉ ở vốn văn hoá, vốn từ vựng phong phú, trí tưởng tượng bay bổng mà c̣n ở cảm xúc, ở thái độ: “chưa hề bao giờ tôi thấy ḍng sông Đà là đen như thực dân Pháp đă đè ngửa con sông ta ra đổ mực Tây vào mà gọi bằng một cái tên Tây láo lếu, rồi cứ thế mà phết vào bản đồ lai chữ”. Nhà văn đă đứng trên lập trường dân tộc để hạ những ḍng này. Những ḍng, những chữ thấm sâu t́nh đất nước. Ta mới hiểu v́ sao Nguyễn Tuân chỉ học hết bậc thành trung rồi bị đuổi, chỉ v́ tham gia vào việc phản đối giáo viên người Pháp nói xấu Việt Nam.

- Đó là các đoạn văn

+ “Bờ sông Đà, băi sông Đà, chuồn chuồn bươm bướm trên sông Đà”

+ “Cảnh ven sông ở đây lặng tờ. H́nh như ở đời Lí, ... cổ tích tuổi xưa”.
Ta tưởng như được chứng kiến cảnh yên tĩnh của sông Đà. Cách so sánh của Nguyễn Tuân “một bờ tiểu sử”, “một nỗi niềm cổ tích” có sức khêu gợi sâu xa, khắc hoạ vẻ đẹp hoang sơ, con sông chảy qua tháng năm lịch sử mang dấu ấn văn hoá, ngàn xưa của cha ông. Văn Nguyễn Tuân cổ kính, đĩnh đạc, trong nghiêm mà hiện đại là thế.

+ Có những liên tưởng giàu chất thơ: “Đàn cá dầm xanh quẫy vọt lên mặt sông bụng trắng như bạc rơi thoi. Tiếng cá đập nước sông đuổi mất đàn hươu vụt biến”. Cảnh thiên nhiên thật sống động.

+ Nguyễn Tuân đưa người đọc về với những huyền thoại qua câu ca dao. Cũng không ai nghĩ rằng đó là con sông của câu đồng dao Sơn Tinh, Thuỷ Tinh: “Núi cao sông hăy c̣n dài/ Năm năm báo oán đời đời đánh ghen” và câu thơ của Lí Bạch: “Yên hoa tam nguyệt há Dương Châu”.

Nh́n ngắm sông Đà, suy nghĩ về sông Đà bằng nhiều thời gian và không gian khác nhau. Thiên nhiên sông Đà đă ùa vào ḷng nhà văn để tâm hồn cẩt cánh thành lời rất đỗi trữ t́nh.

2. Sông Đà, con sông Tây Bắc dằn dữ, hung bạo

- Nguyễn Tuân miêu tả sông Đà dằn dữ, hung bạo ở mấy chi tiết sau:

+ Thác nước

+ Đá dựng đứng thành

+ Sự hợp tác của gió, của sóng và của đá

+ Những hút nước

- Cảnh 2 bờ sông “Đá hai bên bờ sông dựng thẳng đứng như xây vách thành”. Cả ngày mặt sông không ánh nắng, “Ở đây người ta chỉ nh́n thấy mặt trời lúc đúng ngọ”. Cách miêu tả này tạo được ấn tượng khá đậm nét về vách đá dựng đứng với độ cao hun hút. Chưa hết “Có chỗ vách đá thành chẹt ḷng sông Đà như một cái yết hầu”. Ḍng chảy bị thu hẹp. Hẹp đến nỗi đứng bên này nhẹ tay ném ḥn đá qua bên kia”. Đặc biệt khi nhà văn miêu tả: “Ngồi trong khoang ḍ qua quăng ấy, đang mùa hè mà cũng thấy lạnh, cảm thấy như ḿnh đang đứng ở hè một cái ngơ mà ngóng vọng lên một khung cửa sổ nào trên cái tầng nhà thứ mấy nào vừa tắt phụt đèn điện”. Nhà văn đă sử dụng nhiều giác quan để miêu tả, không chỉ có thị giác mà cảm xúc cộng với sự so sánh mới mẻ, độc đáo. Vách thành dựng đứng gợi sự hiểm trở hùng vĩ, ḷng sông hẹp khiến người đọc nghĩ tới lưu tốc của ḍng chảy mạnh đến mức nào.

- Tính chất hung bạo của sông Đà c̣n thể hiện qua thác nước. Nhân cách hoá trong miêu tả của Nguyễn Tuân, biến thác nước thành những bầy thuỷ quái hung hăng, bạo ngược lúc th́ “nghe như là oán trách ǵ, rồi lại như là van xin, rồi lại như là khiêu khích, giọng gằn mà chế nhạo”.

Lạ thay, chỉ có Nguyễn Tuân mới có cách miêu tả so sánh như thế này: “Thế rồi nó rống lên như một tiếng ngàn con trâu mộng đang lồng lộn giữa rừng vầu rừng tre nứa nổ lửa, đang phá tuông rừng lửa, rừng lửa cũng gầm thét với đàn trâu da cháy bùng bùng”.

Tiếng một ngàn con trâu mộng rống lên v́ bị đổt trong rừng lửa đă là đặc biệt. So tiếng réo của lửa như tiếng thác gầm th́ chỉ có Nguyễn Tuân mới so sánh tài hoa như vậy. Ta có đi qua rừng cháy hoặc nơi đồng bào đổt nương làm rẫy mới thấy Nguyễn Tuân miêu tả đúng lắm. Nhưng tài hoa ở chỗ nước và lửa xưa nay vẫn kị nhau (thuỷ - hoả), có cài này th́ cái kia không tồn tại. Vậy mà nó hội tụ ngay trong văn của Nguyễn Tuân, thật tài hoa.

- Sự phối hợp giữa gió và sóng tạo nên sức mạnh uy hiếp “mặt ghềnh Hát Loóng, dài hàng cây số, nước sô đá, đá sô sóng... tóm được qua đấy”. Câu văn ngắn, tạo được nhiều điệp từ, điệp cấu trúc làm tăng nhịp gấp gáp như chuyển động của sóng và gió.

- Đáng chú ư là những hút nước (xoáy lớn) “Trên sông có những hút nước... để làm móng cầu”, “nước thở và kêu” tựa như người ta rót dầu. Hút nước nguy hiểm “Nhiều bè gỗ rừng đi nghênh ngang... ở khuỷnh sông dưới”. Thật khủng khiếp và dữ dội.

- Đá ở sông Đà đă “mai phục hàng ngàn năm trong ḷng sông”. Khi có thuyền đến th́ chúng bèn “nhổm cả dậy để đ̣i ăn chết cái thuyền”. Đă được miêu tả như con người. Những kẻ lúc nào cũng muốn gây tai vạ cho bất cứ ai “nó đứng, nó ngồi, nó nằm tuỳ theo sở thích”, “đám tảng đám ḥn chia làm ba hàng chặn ngang trên sông đ̣i ăn chết cái thuyền”. Đá ở sông Đà đang bày thành “thạch trận”, Nguyễn Tuân gọi đó là “bong ke ch́m” và “pháo đài nổi”. Kiến trúc uyên bác giúp Nguyễn Tuân miêu tả ở đoạn này thật sinh động: “Một ḥn ấy trông nghiêng th́ y như là... th́ tiến gần vào”.

- Nguyễn Tuân muốn tạo một không gian vừa thơ mộng trữ t́nh vừa dữ dằn hung bạo để cho người lao động xuất hiện trên cái nền của không gian ấy. Người lái đ̣ sông Đà xuất hiện trong bối cảnh đầy thử thách.

3. Người lái đ̣ sông Đà

- “Thạch trận bày song con thuyền lao tới”

- Sau hàng chục năm xuôi ngược trên sông Đà, ông đ̣ vẫn nhớ tỉ mỉ như đóng đanh vào tất cả những luồng nước, của tất cả con thác hiểm trở”, “ông lái đă nắm chắc binh pháp của thần nông thần đá”, “thuộc qui luật phục kích của lũ đá nơi ải nước hiểm trở” nên ông lái rất tự tin.

- Ông đ̣ c̣n là người có tài nghệ leo ngềnh, vượt thác

- Ông đ̣ c̣n là người có ngoại h́nh của con người gắn bó với nghiệp “cánh tay dài lêu nghêu như cái sào”, “chân khuỳnh khuỳnh”, giọng nói ào ào như thác nước...

- Nguyễn Tuân miêu tả cuộc vượt thác của ông lái đ̣

+ Ông lái đ̣ như một viên tướng tả xung, hữu đột qua nhiều cửa, nhiều ṿng mà ở cửa nào cũng có những tên đá tướng hung tợn chắn giữ, Ông đ̣ chỉ sơ suất nhỏ cũng có thể bị trả giá bằng án mạng.

+ Mặt trước ḥ la xông tới định bẻ gẫy cán chèo “thác nước thúc mạnh vào hông thuyền”, “như đô vật tóm lấy thắt lưng ông đ̣”, “nhưng trên cái thuyền sáu tay chèo vẫn nghe tiếng chỉ huy ngắn gọn, tỉnh táo của ông lái”. Ông b́nh tỉnh và tự tin biết chừng nào.

+ Ông nén cái đau về thể xác (thác nước đă đánh trúng đ̣n vào chỗ hiểm), điều khiển con thuyền vượt qua “trùng vi thạch trận”. Ông lái đ̣ có những động tác nhanh, mạnh, táo bạo nhưng chuẩn xác: “bám chắc lấy luồng nước... mở đường tiến”. Trí tưởng tượng và vốn từ phong phú, Nguyễn Tuân tạo được đoạn văn mang đầy không khí trận mạc, sinh động cuộc chiến đấu của người lái đ̣ với thác nước, với tầng lớp mai phục mà ông lái đ̣ ngày nào cũng phải đối mặt với Đà giang.

- Ông lái đ̣ rất thuần phục, giỏi giang trong nghề leo ghềnh, vượt thác “c̣n một trùng vây thứ ba nữa... sóng xèo xèo tan trong trí nhớ”. Cách sử dụng từ ngữ vừa là tượng h́nh, vừa tượng thanh. Cách so sánh, câu văn ngắt ra nhiều để diễn tả động tác trong cùng một khoảng thời gian của người lái đ̣. Đó là tài hoa của người nghệ sĩ. Dù bất cứ nghề nào, con người bộc lộ tài khéo, điêu luyện, con người đó là nghệ sĩ. Nguyễn Tuân quan niệm như vậy.

- Ông lái đ̣ là một nghệ sĩ tài hoa và ông c̣n có tâm hồn phong phú, giản dị mà thanh cao. Nhà đ̣ nghỉ lại trong hang đó, “đốt lửa trong hang, nướng ống cơm lam, và toàn bàn tán về cá anh vũ, cá dầm xanh, về những cái hầm cá, hang cá mùa khô (...) cũng chẳng thấy ai bàn một lời nào về cuộc chiến thắng vừa qua (...) cuộc sống của họ ngày nào cũng phải chiến đấu với sông Đà dữ dội, ngày nào cũng giành lấy cái sồng từ tay những cái thác, nên nó cũng không có ǵ hồi hộp đáng nhớ. Họ nghĩ thế lúc ngừng chèo, phải chăng ông lái đ̣ cùng đồng nghiệp của ḿnh thiết tha gắn bó với nghề nghiệp. Tài hoa nghệ sĩ c̣n ở chỗ đó.

- Anh hùng không chỉ xuất hiện đối mặt với kẻ thù trong tiếng bom gầm, đạn réo mà ngay trong cuộc sống lao động hằng ngày của những con người giản dị, không mang một cái tên chỉ là ông lái đ̣, ông đ̣, nhà đ̣, người lái đ̣ đang có mặt nơi ghềnh thác đèo heo hút gió, xa xôi của Tổ quốc. Họ đă làm nên thiên anh hùng ca lao động. Họ đáng trân trọng biết bao.

(Sưu tầm)
Xem thêm bài khác