1. Đăng nhập
  2. Đăng kư
Hiện kết quả từ 1 tới 1 của 1
  1. #1
    Tham gia ngày
    Jun 2012
    Bài gửi
    480
    Cảm ơn
    0
    Thanked 32 Times in 23 Posts

    Phân tích bài thơ "Đàn ghita của Lorca" - Thanh Thảo

    ►Xem: 20540 ►Trả Lời: 0
    ►Chia Sẽ:
    06-07-2012

    PHÂN TÍCH BÀI THƠ "ĐÀN GHI TA CỦA LORCA" CỦA THANH THẢO


    Từ xửa xưa, song song với định đề "thi trung hữu họa", bao giờ cũng là "thi trung hữu nhạc". Định đề ấy bảo rằng cùng với hoạ, nhạc là một yếu tính của thơ. Chừng nào c̣n thơ, chừng ấy thơ c̣n nhạc. Quả có vậy, nhạc là phần tinh chất của cảm xúc thơ đă được điệu thức hoá. Ngân nga cả bên trong cả bên ngoài mỗi tiếng thơ, nhạc đă thực sự là phần hồn của thơ. Nó là hơi thở của ngôn từ thơ. Tất nhiên, đây là nói nhạc của ngôn ngữ. Thơ đă phát huy bao hiệu quả phong phú của ngôn ngữ để cất lên tiếng nói riêng của ḿnh.

    Từ xửa xưa, song song với định đề "thi trung hữu họa", bao giờ cũng là "thi trung hữu nhạc". Định đề ấy bảo rằng cùng với hoạ, nhạc là một yếu tính của thơ. Chừng nào c̣n thơ, chừng ấy thơ c̣n nhạc. Quả có vậy, nhạc là phần tinh chất của cảm xúc thơ đă được điệu thức hoá. Ngân nga cả bên trong cả bên ngoài mỗi tiếng thơ, nhạc đă thực sự là phần hồn của thơ. Nó là hơi thở của ngôn từ thơ. Tất nhiên, đây là nói nhạc của ngôn ngữ. Thơ đă phát huy bao hiệu quả phong phú của ngôn ngữ để cất lên tiếng nói riêng của ḿnh.

    Không chỉ vậy, để làm giàu cho ḿnh, thơ c̣n khai thác cả ngôn ngữ của nhạc nữa. Bao đời nay, đă có biết bao yếu tố nhạc từ vương quốc âm nhạc đă vượt biên, rồi nhập tịch vào thơ, ban đầu, tạm trú, về sau, thường trú. Thậm chí, nhờ sự cưu mang quá sâu nặng của thơ, trải đời này đời khác, mà nhiều thứ đă được... đồng hoá luôn. Dân ngụ cư đă biến thành dân sở tại. Gốc gác âm nhạc của chúng, đôi khi, chỉ c̣n là kí ức xa xăm. Đó phải chăng cũng là một kiểu hoà nhập tiếp biến ?

    Là một tay bút ham cách tân, Thanh Thảo cũng đă tạt sang âm nhạc vay mượn không ít vốn liếng đem về đầu tư cho thơ ḿnh. Để làm các trường ca Những người đi tới biển, Những nghĩa sĩ Cần Giuộc, Bùng nổ của mùa xuân, Đêm trên cát..., anh đă mướn cấu trúc của những bản giao hưởng và xônát. Khiến cho các thi phẩm ấy có cái dáng là lạ như một thứ trường-ca- giao-hưởng. C̣n để viết thơ ngắn, lắm khi anh lại giật tạm cấu trúc của ca khúc. Có lúc th́ đem về lai ghép để tạo ra một diện mạo mới. Cũng có lúc lại làm theo kiểu biến đổi gen mà tạo ra giống mới. Nhiều bài thơ ngắn được anh tổ chức khá ngon lành theo thể thức của bài hát. Dáng của chúng nhang nhác như những ca-khúc-thơ. Mà cũng không chỉ vay cấu trúc thuộc văn bản khúc ca, anh c̣n mượn cả lối diễn tấu ca khúc để làm giàu cho h́nh thức thơ nữa. Đàn ghi-ta của Lorca là một "ca" như thế chăng ?



    Đàn ghita của Lorca

    "Khi tôi chết hăy chôn tôi với cây đàn ghi-ta"
    F.G.Lorca


    *****

    Những tiếng đàn bọt nư*ớc

    Tây-ban-nha áo choàng đỏ gắt

    li-la li-la li-la

    đi lang thang về miền đơn độc

    với vầng trăng chếnh choáng

    trên yên ngựa mỏi ṃn


    Tây-ban-nha

    hát nghêu ngao

    bỗng kinh hoàng

    áo choàng bê bết đỏ

    Lorca bị điệu về băi bắn

    chàng đi như* ngư*ời mộng du



    tiếng ghi -ta nâu

    bầu trời cô gái ấy

    tiếng ghi -ta lá xanh biết mấy

    tiếng ghi -ta tṛn bọt nư*ớc vỡ tan

    tiếng ghi -ta ṛng ṛng

    máu chảy



    không ai chôn cất tiếng đàn

    tiếng đàn như* cỏ mọc hoang

    giọt nư*ớc mắt vầng trăng

    long lanh trong đáy giếng


    đư*ờng chỉ tay đă đứt

    ḍng sông rộng vô cùng

    Lorca bơi sang ngang

    trên chiếc ghi ta màu bạc


    chàng ném lá bùa cô gái di -gan

    vào xoáy n*ước

    chàng ném trái tim ḿnh

    vào lặng yên bất chợt


    li -la li -la li -la...

    (Rút từ tập Khối vuông Rubíc, NXB Tác phẩm mới, 1985)


    Ṇi nghệ sĩ vốn dễ đồng bệnh tương lân. Do đồng bệnh mà đồng điệu. Cho nên, có một cách để hiểu một kẻ viết : cứ xem anh viết về ai, có thể biết anh là ai. Trong các thi sĩ nội, Thanh Thảo mê nhất Nguyễn Đ́nh Chiểu, Cao Bá Quát, Xuân Diệu, Hàn Mặc Tử, Bích Khê, Văn Cao, Đặng Đ́nh Hưng... C̣n những thi sĩ ngoại, thấy anh viết đậm về Aragông, Êxênhin, Maicôpxki, Pasternac, Lorca... Về từng vị đều có những kí thác, những đồng điệu riêng. Nhưng, trong số những tay bút Tây phương anh ngưỡng mộ, th́ trường hợp về Lorca, xem ra, thành công hơn cả. Là một nhà thơ lớn của Tây Ban Nha hiện đại, Lorca đă đem được chất dân gian Anđaluxia cùng sức sống của xứ sở ḅ tót vào thơ ḿnh. Lại thạo dân nhạc, ông thường thích đi khắp xứ như một gă Digan đơn độc mà hát lên những bài thơ của ḿnh như những khúc romance, ballad. Bởi vậy, Lorca như một nghệ sĩ kép : thi si kiêm nhạc sĩ. Cũng bởi vậy nhiều bài thơ Lorca thường sống cuộc đời kép : thi phẩm và nhạc phẩm (1). Có người sẽ nghĩ : thơ về một nghệ sĩ độc đáo như thế, nếu có được một h́nh thức kép nữa th́ thật là tam hợp ! Nhưng, tam hợp lại dễ sinh tam tai. Thanh Thảo không dại thế. Vả, làm thế cũng đâu ra vơ của anh. Không thuộc kiểu thi sĩ mớm thơ cho nhạc, càng không phải một tay văi nhạc vào thơ. Anh vẫn đi lại với nhạc, nhưng theo chiêu riêng : vừa nhập cấu trúc ca khúc vào ḷng bài thơ vừa khảm thêm tiếng nhạc vào lời thơ. Nên, dù dan díu với nhạc, trước sau thơ anh vẫn luôn là thơ. Ngoài vốn thi liệu được tái chế, tái tạo từ di sản thơ của chính Lorca, th́ ngôn ngữ của nhạc, cấu trúc của ca khúc sẽ bắc những nhịp cầu tương giao để hồn kẻ hậu sinh nói lời đồng điệu với bậc tiền nhân của xứ sở Tây ban cầm. Ngón ấy chẳng tương thích sao ? Đàn ghi-ta của Lorca chính là một lối thơ mà ở đó lời thơ đă cườm vào nét nhạc, h́nh tượng thơ đă cùng cấu trúc nhạc bay đôi. Thậm chí, để tiếng nói của thơ ḿnh thêm phong phú, Thanh Thảo c̣n mô phỏng những âm thanh từa tựa các nốt đàn ghita, mô phỏng cả lối diễn tấu vẫn thường đệm cho người hát khi diễnnữa.

    *

    Thanh Thảo đă chọn thời điểm bi phẫn nhất của cuộc đời Lorka cho cảm hứng của thi phẩm : lúc ông bị bắn chết. Lorca luôn dự cảm và bị ám ảnh khôn nguôi bởi cái chết. Nhưng ông cũng không thể ngờ cái chết phũ phàng nhất đă ập xuống thân phận ḿnh. Đối với ḷng tiếc thương, mọi cái chết đều ngang trái. Cái chết của Lorca càng ngang trái bội phần. V́ ông bị phatxit giết hại khi mới 37 tuổi, xác ông c̣n bị chúng quẳng xuống một cái giếng để phi tang. Mất mát kinh hoàng là thế, nhưng oái oăm thay, cái chết c̣n là một giải thoát. Giải thoát bất đắc dĩ nhưng hoàn toàn. Hẳn suy tư Thanh Thảo đă bị vây ám giữa những phản trái kia của cái chết. Nhất là lúc anh đọc được cái câu như một lời nguyện cuối, một di chúc viết sớm của Lorca : Khi tôi chết hăy chôn tôi với cây đàn ghi-ta. Và thế là thi phẩm đă tự chọn cho nó một h́nh hài : vừa là thơ viếng vừa như một bi ca.


    Có một cách mà từ xưa người ta đă dùng đến "mệt mỏi", trong những trường hợp thế này, là : lấy tên các tác phẩm của người ấy hay lời văn trong đó đem ghép lại với nhau cho chúng tạo ra một nội dung nào đó(2). Thanh Thảo chọn cách khác. Thi liệu anh viết về Lorca toàn là những thi ảnh rất ám trong thế giới nghệ thuật của chính Lorca, mà sau những lăng quên chúng vẫn không thôi đeo bám Thanh Thảo : đàn ghi-ta, bài ca mộng du, con ngựa đen, vầng trăng đỏ, chàng kĩ sĩ đơn độc, áo choàng đấu sĩ, sắc máu đấu trường, cô gái Di gan, lá bùa hộ mệnh, hoa tử đinh hương... Và, tất nhiên, làm sao có thể thiếu được ḍng sông cùng với cỏ mọc hoang vốn là những h́nh ảnh - biểu tượng từ lâu vẫn miên man với ng̣i thơ Thanh Thảo ! Cảm hứng vụt dậy th́ liền gọi luôn những đạo quân ấy về cho cùng đầu quân (đầu thai th́ đúng hơn) vào thi phẩm này. Nhờ đó, h́nh tượng Lorca và suy cảm Thanh Thảo đă nói chung một thứ tiếng là ḍng thi liệu đă trộn vào nhau đó. Th́ tương giao, tâm giao cũng c̣n là thế chứ sao ?

    Trong xử lư thi liệu, Thanh Thảo có dùng những lối kết hợp khá phổ biến ở thơ tượng trưng. Ta gặp những Tiếng đàn bọt nước, tiếng ghi-ta nâu, tiếng ghi-ta lá xanh, tiếng ghi-ta tṛn, tiếng ghi-ta ṛng ṛng máu chảy, về miền đơn độc, vầng trăng chếnh choáng, chôn cất tiếng đàn, đường chỉ tay, ḍng sông rộng... Nhiều thi ảnh được tượng trưng hoá, khiến chúng có dạng một h́nh thể chứa nhiều h́nh ảnh. Đường chỉ tay là hiện thân của thiên mệnh. Đường chỉ tay đă đứt tượng trưng cho cú giáng phũ phàng trái ngang của số mệnh. Chiếc ghi-ta tượng trưng cho âm nhạc và thơ ca. Nó là cây đàn lia của chàng nghệ sĩ tài hoa. Chiếc ghita màu bạc là biến ảnh của chiếc ghi-ta nâu khi đă sang cơi khác. Đúng hơn, là chiếc ghi-ta đă hoá, giờ sang cơi siêu sinh. Thi sĩ bơi trên chiếc ghi-ta chính là bơi trên con thuyền của thi ca đang vượt qua bến bờ sinh tử. Lá bùa cô gái di-gan là cái đẹp huyền bí. Xoáy nước là tai hoạ định mệnh trên ḍng sông của số phận, cũng là cái ḍng sông ranh giới giữa cơi sống và cơi chết, giữa thực tại và hư vô. Hành động ném lá bùa và ném trái tim đều giàu hàm ư tượng trưng về sự giă từ, sự giải thoát của Lorca... Lối viết này không c̣n xa lạ đối với người đọc thơ Xuân Diệu, Hàn Mặc Tử, Bích Khê, Chế Lan Viên hay nhóm Xuân Thu nhă tập hồi Thơ Mới. Nhưng, nó đă được Thanh Thảo dùng nhuần nhị và ăn nhập để tạo ra cho thơ ḿnh một cách nói hàm súc. Riêng cái câu giọt nư*ớc mắt vầng trăng trong đoạn bày tỏ nỗi đau xót và tiếc thương trước cái chết hết sức thương tâm của Lorca mà lời thơ kết hợp cả trượng trưng thơ Đường với tượng trưng Thơ Mới :

    không ai chôn cất tiếng đàn

    tiếng đàn như* cỏ mọc hoang

    giọt nư*ớc mắt vầng trăng

    long lanh trong đáy giếng


    cũng thấy được vẻ súc tích của nó. Có phải câu ấy được viết theo lối "nghệ thuật sắp đặt" không, mà cứ đơn giản y như đặt hai h́nh ảnh bên nhau : giọt nước mắt - vầng trăng thế thôi ? Giữa chúng chẳng có một quan hệ từ nào. Th́ ra, lắm khi, việc tước bỏ quan hệ từ lại là cách gia tăng nghĩa cho h́nh ảnh và lời thơ. V́ giờ đây, giữa chúng lại có thể phát sinh nhiều kiểu quan hệ, tạo ra nhiều làn nghĩa : 1) quan hệ đẳng lập : giọt nước mắt (và) vầng trăng ; 2) quan hệ song song : giọt nước mắt (với) vầng trăng ; 3) quan hệ so sánh : giọt nước mắt (như) vầng trăng ; 4) quan hệ sở hữu : giọt nước mắt (của) vầng trăng ; 5) quan hệ đồng nhất : giọt nước mắt (là) vầng trăng... Người đọc có một thoáng phân vân : vậy ư thực của câu thơ sẽ theo nghĩa nào ? Nhưng thoáng ấy sẽ qua nhanh bởi chỉ có câu trả lời duy nhất : nó phải là sự giao thoa và lung linh của tất cả các làn nghĩa ấy. Chẳng thế sao, trong mạch cảm xúc, trong h́nh tượng chủ đạo cũng như cấu tứ, các làn nghĩa kia đâu có loại trừ nhau. Trái lại, chúng làm giàu và làm đẹp cho nhau cả thôi. Vậy chả súc tích sao ?

    C̣n mạch triển khai của thi phẩm lại là hợp lưu của cả hai ḍng tự sự và nhạc. Việc tái hiện sự kiện Lorca bị hành h́nh với những diễn biến phũ phàng, dù chỉ là chấm phá, cũng đă ít nhiều đem lại một cái "cốt" cho thi phẩm. Muốn kể, th́ cũng kể được đôi chút. Tâm tư người đọc bị cuốn ngay vào mạch kể qua các diễn biến ấy với những kinh hoàng, đau đớn và tiếc thương cho một con người vô tội, một bậc tài hoa oan khuất. Nhưng, dường như cái mạch kia c̣n tuân theo các bước phát triển thuộc về cấu trúc của một ca khúc nữa. Sự kiện Lorca bị hành h́nh vào bài thơ này đă dàn thành bốn phần nội dung với những khúc có dụng ư hẳn hoi về độ dài và tiết nhịp. Đầu tiên, phần giới thiệu, là h́nh ảnh Lorca theo lối ấn tượng :

    những tiếng đàn bọt nư*ớc / Tây - ban - nha áo choàng đỏ gắt / li-la li-la li-la / đi lang thang về miền đơn độc / với vầng trăng chếnh choáng / trên yên ngựa mỏi ṃn.

    Tiếp nối, phần phát triển, Lorca bị giết :

    Tây - ban - nha / hát nghêu ngao / bỗng kinh hoàng / áo choàng bê bết đỏ / Lorca bị điệu về băi bắn / chàng đi như* ngư*ời mộng du.

    Kế đó, phần cao trào, là nỗi tiếc thương trước sự thực phũ phàng :

    tiếng ghi-ta nâu / bầu trời cô gái ấy / tiếng ghi-ta lá xanh biết mấy / tiếng ghi-ta tṛn bọt nư*ớc vỡ tan / tiếng ghi-ta ṛng ṛng / máu chảy // không ai chôn cất tiếng đàn / tiếng đàn như* cỏ mọc hoang / giọt nư*ớc mắt vầng trăng / long lanh trong đáy giếng.

    Và cuối cùng, phần kết, với h́nh ảnh Lorca ĺa bỏ tất cả và giải thoát :

    đư*ờng chỉ tay đă đứt / ḍng sông rộng vô cùng / Lorca bơi sang ngang / trên chiếc ghi-ta màu bạc // chàng ném lá bùa cô gái di-gan / vào xoáy n*ước / chàng ném trái tim ḿnh / vào lặng yên bất chợt / li-la li-la li-la...

    Tất nhiên, trước sau, đây vẫn là sản phẩm thơ chứ không phải là một sản phẩm nhạc. Nên các bước của cấu trúc này không thể "cóp" y ś theo lối "một ăn một" với những bước chuyển gam như trong một nhạc phẩm thực sự được. Mà làm cách ấy đối với thơ, chắc ǵ tránh khỏi sống sượng? Chiêu thức nhuần nhuyễn nhất, có lẽ là thế : nhập cấu trúc ca khúc vào với cốt tự sự để chúng đồng thể với nhau.

    Nếu chỉ dừng lại ở đó không thôi th́ sắc thái ca khúc trong việc tổ chức mạch thơ hăy c̣n mơ hồ, chưa thuyết phục.

    Thú vị và bất ngờ nhất là việc khảm vào mạch ấy những âm thanh như cách diễn tấu của nhạc công khi đệm cho người hát một ca khúc. Sự có mặt của hai chuỗi li-la li-la li-la ở phần đầu và phần kết là thế. Thú thực, khi mới đọc bài thơ này trong tập Khối vuông Rubic, tôi thấy cái chuỗi kia là một nét lạ, nhưng nhác nghĩ : lại một tṛ "tân h́nh thức" đây. Cha Thanh Thảo này cũng bày đặt gớm. Nhưng đọc kĩ hơn th́ thấy h́nh như có một nghĩa lư nào đó hay hay, chứ không hẳn chỉ là những con âm rỗng nghĩa. Nhưng thực hư ra sao, th́ cứ tù mà tù mù. Măi sau, đọc kĩ hơn vào cấu trúc mới vỡ lẽ : té ra đây lại là sự giao duyên ḱ thú của thơ và nhạc. Cụ thể là giao thoa giữa thanh âm và thi ảnh. Mở đầu là hai câu :

    Những tiếng đàn bọt nước / Tây Ban Nha áo choàng đỏ gắt.

    Thanh Thảo chọn hai h́nh ảnh này khởi đầu một thi phẩm giống như kiểu tạo những âm chủ cho một nhạc phẩm. Chúng là những tương phản kín đáo mà gay gắt : âm thanh hồn nhiên - sắc màu chói gắt, tiếng đàn thảo dân - áo choàng đấu sĩ, vẻ khiêm nhường - sự ngạo nghễ, niềm hân hoan - nỗi kinh hoàng, nghệ thuật - bạo lực, thân phận bọt bèo - thực tại tàn khốc... Cặp h́nh ảnh cứ ngỡ tương phùng nào ngờ lại tương tranh. Nội dung chủ đạo mà thi phẩm triển khai sẽ là phận người trong một hiện thực đầy tranh chấp đối chọi như thế. Rồi ngay sau hai câu mào đầu đó là chuỗi âm thanh li-la li-la li-la. Nó như một chuỗi nốt đàn buông do người đệm đàn (ghi ta) lướt qua hàng dây để kết thúc phần dạo, đánh dấu khoảng ngắt cho người hát chính thức bắt lời tŕnh diễn ca khúc. Và thi phẩm cũng kết thúc bằng sự trở lại của chuỗi âm thanh ấy. Nó tựa những tiếng đàn đệm cuối cùng nhằm tạo những dư âm sau khi lời hát đă ngừng. Đấy chẳng phải là một lối phối âm quen thuộc trong diễn tấu ca khúc sao ? Mà cũng có thể h́nh dung nó như tiếng huưt sáo ngẫu hứng của người ca sĩ trên nền nhạc khi diễn tấu. Ngẫu hứng mà đầy xao xuyến. Khi âm thanh gây niềm xao xuyến th́ tự nó cũng chất chứa thi vị chứ sao !

    Song, nếu chỉ có thế, th́ việc phỏng âm nhạc ấy bất quá, cũng chưa đi xa hơn bao nhiêu một tṛ trang sức hoa mĩ. Về nghĩa, lila lại chính là một loài hoa có màu tím ngát rất được người phương Tây ưa chuộng : hoa lila - tức hoa tử đinh hương. Chuỗi âm thanh kế tiếp gợi h́nh ảnh những tràng hoa chuỗi hoa bật tím liên tiếp. Đó là những đoá hoa người đời, người thơ thầm kính viếng hương hồn Lorca hay chính là ngàn muôn đoá hoa của sự sống đang nảy nở từ cái chết đau thương của nhà thi sĩ, thể hiện sức sống bất diệt của những giá trị chân chính trên cơi đời này ? Có thể là thế này, có thể là thế kia, mà có lẽ là cả hai. V́ thế, chính cái chuỗi âm thanh ngỡ không đâu ấy lại chứa đựng rất nhiều cảm thương, niềm tin và ḷng ngưỡng mộ sâu kín của người viết. Thiếu ư nghĩa của một thi ảnh, chuỗi li la kia khó vượt qua một tṛ diễn âm thanh cầu ḱ.


    Mỗi nghệ phẩm là một sản phẩm không lặp lại. Không chỉ nội dung, mà ngay cả h́nh thức. Năng lượng sáng tạo có thể tích tụ lâu dài trong cả ư thức và tiềm thức, bằng cả vốn sống, vốn văn hoá cùng kinh nghiệm nghệ thuật. Nhưng nó chỉ xuất ra có một lần. Mỗi bài thơ là một lần loé sáng, một tia lửa không lặp lại. Tôi ngờ, bản thân người viết cũng chẳng bao giờ kiểm soát hết được những ǵ loé lên trong tia lửa ấy. Sáng tạo nghệ thuật là thế ; phải thế mới là nghệ thuật. Thanh Thảo có thể sử dụng tiếp những chiêu y ś thế này để viết thi phẩm khác nữa không ? Nếu có, e rằng khó tránh khỏi hậu quả của nhân bản vô tính về h́nh thức. Là người ham t́m ṭi cách tân, Thanh Thảo hiểu rơ điều đó. "Với những bài thơ hay - anh viết, thi sĩ sáng tạo với toàn bộ thể chất và tâm linh ḿnh, và không biết cái nào bắt đầu trước : thể xác hay tâm linh ? đó là những bài thơ ngư*ời ta chỉ phóng ra có một lần, xuất ra có một lần, rồi ngắt. Phần tích điện, phần thu góp là cả một quá tŕnh nhưng sáng tạo là khoảnh khắc. Khoảnh khắc ấy xảy ra càng đột ngột bao nhiêu càng tốt bấy nhiêu".Và anh cũng tâm niệm : "Những ngư*ời t́m đến sự hoàn mĩ của h́nh thức nghệ thuật thường dễ gặp nhau. Mà trong nghệ thuật, trong thơ, h́nh thức là ǵ ? H́nh thức chính là sự hiện diện nghệ thuật riêng của từng nghệ sĩ. Không có cái h́nh thức đó th́ cũng chẳng bao giờ có nghệ
    thuật. (3) Tôi nghĩ, với thi phẩm nàychẳng hạn, anh đă có được điều đó.
    Sưu tầm

    Xem thêm bài khác

  2. Thành viên dưới đây đă cám ơn bài viết này của: Lee Senior

    Người dưng (19-12-2012)