H́nh tượng sông Hương


1. Ḍng sông xinh đẹp và đa cảm

1.1. Vẻ đẹp đa dạng và đầy quyến rũ

+ Luôn được nh́n nhận và khẳng định trong mối quan hệ với không gian địa lí. Dường như chính sự phong phú của đặc điểm địa lí ở vùng đất mà sông Hương đi qua đă góp phần h́nh thành nên vẻ đẹp của ḍng sông. V́ vậy để thấy được vẻ đẹp phong phú của sông Hương cần xem xét nó trong sự gắn bó với không gian, với địa h́nh và cảnh thiên nhiên trong từng khoảng thời gian cụ thể.
+ Không gian núi rừng Trường Sơn .

- Đặc điểm và cấu trúc địa lí: vô cùng phong phú với bóng cây đại ngàn, ghềnh thác, vực sâu, dặm dài chói lọi màu đỏ của hoa đỗ quyên rừng…Tất cả tạo nên một môi trường để thử thách, rèn luyện và h́nh thành tính cách, tâm hồn cho sông Hương.

- Đặc điểm của sông Hương trong môi trường địa lí ấy: ḍng chảy khi rầm rộ, khi mănh liệt, khi cuộn xoáy, khi lại dịu dàng và say đắm. Phần hồn riêng của sông được bộc lộ trong hành tŕnh và qua đặc điểm ḍng chảy là phần hồn của một con người đă trải qua cả một quá tŕnh trưởng thành từ con gái trở thành bà mẹ: vừa mang sức sống mănh liệt và hoang dại, vừa có diện mạo dịu dàng trí tuệ, vừa có tâm hồn trong sáng thẳm sâu lại vừa dạt dào một khát vọng tự do.
+ Không gian châu thổ vùng Châu Hoá

- Đặc điểm địa lí: là sự chuyển tiếp từ vùng đồi núi sang vùng đồng bằng nên rất đa dạng về địa h́nh: có vực sâu, có đồi núi trùng điệp, có thềm đất băi, có vùng lăng tẩm giữa mây trời và rừng thông.

- Đặc điểm của ḍng sông: Như một người con gái đẹp vừa tỉnh giấc mộng đă bộc lộ tính cách riêng, tâm hồn riêng- chuyển ḍng liên tục, uốn khúc quanh co để tự t́m kiếm và bộc lộ vẻ đẹp riêng của nó. Ḍng chảy của sông phẳng lặng, hiền hoà, trầm mặc “như triết lí, như cổ thi”, sắc nước của sông xanh thẳm khi qua ḷng vực, phản chiếu màu sắc của đồi núi, mây trời khi qua những quả đồi “sớm xanh, trưa vàng, chiều tím”, h́nh thế của sông thay đổi theo h́nh thế của địa h́nh, lúc uốn khúc quanh co, lúc lại mềm như tấm lụa.
+ Không gian kinh thành Huế:

- Đặc điểm địa lí: Huế trong tổng thể là một đô thị cổ nằm suốt dọc 2 bờ sông-nhiều biền băi, nhiều cồn đảo và những nhánh sông đào mang nước sông Hương toả đi khắp đô thị.

- Đặc điểm của sông: càng trở nên mềm mại, gợi cảm và đa cảm hơn. Ḍng chảy hiền hoà, chậm răi và yên tĩnh như mặt nước hồ. Diện mạo vô cùng xinh đẹp, lộng lẫy với trăm ngh́n ánh hoa đăng. Tâm hồn đa cảm: vừa vui tươi khi gặp vùng biễn băi xanh biếc của vùng ngoại ô Kim Long, vừa hiền hoà trong những đường cong qua vùng không gian nhiều cồn đảo, vừa ngập ngừng muốn đi muốn ở khi gặp được nét riêng văn hoá Huế, vừa sâu lắng trong những khúc nhạc đêm khuya, vừa mơ màng lưu luyến khi phải rời xa thành phố, vừa vương vấn quyến luyến đến độ phải tạo nên 1 khúc quanh để ṿng lại thành phố thân thương .

1.2. Vẻ đẹp đầy nữ tính và rất mực đa t́nh:

+ Nữ tính: Đây là nét riêng của sông Hương trong cái nh́n riêng của Hoàng Phủ Ngọc Tường (Sông Đà cũng được nh́n như một con người nhưng là con người với những tính cách hoàn toàn đối lập, vừa hung bạo, vừa trữ t́nh, lúc như một hung thần, lúc như một mĩ nữ xinh đẹp và gợi cảm). Sông Hương cũng có một đời sống và tính cách phong phú song trong sự phong phú ấy có thể thấy 1 nét thống nhất là chất nữ tính rất đậm: Khi là một cô gai Digan phóng khoáng và man dại với bản lĩnh gan dạ, tâm hồn tự do và trong sáng, khi là một người con gái đẹp ngủ mơ màng, khi là người con gái dịu dàng của đất nước, khi là người mẹ phù sa của một vùng văn hoá xứ sở với một sắc đẹp dịu dàng và trí tuệ. Dù ở bất kỳ trạng thái tồn tại nào, sông Hương trong cảm nhận của Hoàng Phủ Ngọc Tường vẫn đầy nữ tính. Nữ tính không chỉ ở vẻ ngoài xinh đẹp hiền hoà hay ở tâm hồn trong sáng mạnh mẽ. Chất nữ tính đậm đà nhất của sông Hương nằm trong chính đời sống t́nh cảm rất riêng của nó để trở thành 1 con sông rất mực đa t́nh.

+ Đa t́nh: Ngay từ đầu bài tuỳ bút, Hoàng Phủ Ngọc Tường đă có một cảm nhận rất độc đáo về sông Hương trong mối quan hệ với thành phố của nó-đó là quan hệ của một cặp t́nh nhân lư tưởng trong Truyện Kiều “t́m kiếm và đuổi bắt, hào hoa và đam mê, thi ca và âm nhạc”. Sông Hương sau đó vẫn được nhà văn khẳng định “là Kiều, rất Kiều”- nghĩa là không chỉ xinh đẹp, tài hoa mà c̣n đa t́nh và say đắm. Từ góc nh́n mang tính phát hiện này, nhà văn đă h́nh dung ra cuộc hành tŕnh của sông Hương là cuộc hành tŕnh t́m kiếm người t́nh mong đợi- một cuộc hành tŕnh gian truân và cũng không hề ngắn ngủi, một cuộc hành tŕnh t́m kiếm có ư thức để đi tới nơi gặp thành phố tương lai của nó. Trong cuộc hành tŕnh ấy, sông Hương có lúc trầm mặc, có lúc dịu dàng, cũng có lúc mănh liệt mạnh mẽ…Song nó chỉ thực “vui tươi” khi đến ngoại ô thành phố, chỉ yên tâm khi nh́n thấy chiếc cầu trắng của thành phố in ngần trên nền trời. Gặp được thành phố người t́nh mong đợi rồi, con sông trở nên duyên dáng ư nhị trong cái cách “uốn một cánh cung rất nhẹ sang cồn Hến ”, cái đường cong “như một tiếng vâng không nói ra của t́nh yêu”. Cũng như Kiều khi gặp chàng Kim ở hội Đạp Thanh, sông Hương qua Huế bỗng ngập ngừng như muốn đi, muốn ở để ánh hoa đăng chao nhẹ trên mặt nước “như những vấn vương của một nỗi ḷng”.

Và cũng như Kiều trong đêm tự t́nh với Kim Trọng, sông Hương đă rời khỏi kinh thành lại đột ngột đổi ḍng, rẽ ngoặt sang hướng đông- tây để gặp lại thành phố 1 lần cuối. Cái khúc quanh bất ngờ ấy, trong cảm nhận đầy lăng mạn của Hoàng Phủ Ngọc Tường đă trở thành nỗi vương vấn, thành chút lẳng lơ kín đáo của t́nh yêu, là hành động chí t́nh của người con gái để gặp lại người t́nh, nói lời thề chưa kịp nói mà âm vang lời thề ấy cho đến giờ vẫn ngân nga vang vọng trên mặt sông thành những câu ḥ “C̣n non, c̣n nước, c̣n dài, c̣n về, c̣n nhớ…”. Cần hiểu đây không thuần túy chỉ là tưởng tượng lăng mạn của một tâm hồn nghệ sĩ vốn rất say những trang Kiều, đây c̣n là cách nh́n của một trí thức vốn hiểu thấu cả ḍng sông và con người của xứ sở ḿnh.

Khi con sông được hiểu là mang trong nó linh hồn của con người th́ lời thề của ḍng sông với thành phố chính là tấm ḷng của người dân châu Hóa xưa măi măi chung t́nh với quê hương xứ sở.


b. Ḍng sông đằm thắm, lắng sâu:

b.1. Cốt cách văn hóa rất riêng:

+ Cũng như nàng Kiều không chỉ có nhan sắc mà c̣n rất mực tài hoa, sông Hương trong cách nh́n của Hoàng Phủ Ngọc Tường chính là một “người tài nữ đánh đàn lúc đêm khuya”. Cái nh́n này trước hết có cơ sở từ thực tế: Sông Hương là ḍng sông âm nhạc, đây cũng là nét riêng không thể lẫn của sông Hương với các ḍng sông khác của đất nước. Trên đất nước Việt Nam tuy ḍng sông nào cũng gắn với điệu ḥ, câu hát, song có được sự tồn tại song song của hai ḍng nhạc cung đ́nh và dân gian như sông Hương th́ không thể có hai. Ḍng nhạc cung đ́nh rất trang nhă, rất sang trọng và cũng rất đặc sắc. Ḍng nhạc dân gian cũng rất đằm thắm, da diết ân t́nh. Điểm gặp gỡ của cả nền âm nhạc cổ điển cũng như những câu ḥ dân gian là đều đă được sinh thành trên mặt nước sông Hương nên nó chỉ vang lên hay nhất trong những khoang thuyền, chỉ bộc lộ trọn vẹn sức lay động của nó với những ai từng lênh đênh trên sông nước trong những đêm khuya.

+ Ḍng sông thi ca: ở điểm này, người con gái đẹp, người con gái đa t́nh, người tài nữ đă thực sự trở thành nàng thơ trong những tâm hồn thi sĩ. Sự phong phú của diện mạo và cốt cách văn hóa đă khiến sông Hương trong thơ ca được khám phá và rung động theo một cách rất riêng, không bao giờ lặp lại: “Từ xanh biếc … trong thơ Tố Hữu”. Và tuy có vẻ như Nguyễn Du và Tố Hữu có một chút gặp gỡ trong cảm hứng(Nguyễn Du lênh đênh trên những con thuyền với phiến trăng sầu nên những bản đàn đă đi suốt đời Kiều, c̣n Tố Hữu cũng đă thấy bóng dáng những nàng Kiều trên sóng nước Hương Giang ) song Tố Hữu lại chủ yếu hướng tới khẳng định sức mạnh phục sinh trong tâm hồn những người con gái ấy bằng một cái nh́n thắm thiết t́nh người.

+ Ngay cả đến cái tên của ḍng sông Hương cũng có một vẻ rất riêng của con gái để làm bâng khuâng một tâm hồn thi sĩ và gợi nguồn thi cảm trong chính hồn văn của Hoàng Phủ Ngọc Tường để trong suốt quá tŕnh t́m hiểu về con sông, không ít lần nhà văn bày tỏ niềm xúc động và những suy nghĩ chủ quan đậm đặc chất nghệ sĩ: không chỉ nhớ thương, nhà văn c̣n vô cùng xao xuyến mà liên tưởng mùi đất thơm với mùi da thịt, không chỉ h́nh dung sông Hương là người con gái mà c̣n thấy sông Hương hiện lên thành người con gái thần tiên.Và khi ấy cái tên của ḍng sông lại gắn với một huyền thoại đẹp, để ḍng sông trở thành con sông huyền thoại được yêu quư bởi người của đôi bờ: “V́ yêu quư con sông xinh đẹp của quê hương, con người ở hai bờ đă nấu nước trăm loài hoa đổ xuống ḷng sông để làn nước thơm tho măi măi”.

Như vậy, nh́n từ góc độ kết tinh văn hóa, con sông của xứ Huế vốn đă rất đẹp ở diện mạo, dáng vẻ lại càng đằm thắm và đầy sức mê hoặc ở chiều sâu tâm hồn. Nó khiến mỗi người khi đến với con sông không thể lấy cái tôi của ḿnh mà áp đặt cảm nhận, chỉ có thể t́m sự ḥa hợp với linh hồn của con sông để cùng sống và cùng rung động trong nỗi bâng khuâng.

b.2. Sức sống mănh liệt.

+Bản năng: Ḍng sông Hương, ngay từ điểm khởi nguồn giữa ḷng Trường Sơn đă là “một cô gái Di gan phóng khoáng và man dại” với bản lĩnh gan dạ, tâm hồn tự do và trong sáng. Và cho dù sức mạnh bản năng của người con gái ấy đă được chế ngự bởi người mẹ rừng già, th́ nó vẫn đủ cho sông Hương đi hết cuộc hành tŕnh của riêng nó- một cuộc hành tŕnh đầy gian truân qua cả ghềnh thác, vực thẳm, cồn đảo, quần sơn lô xô, đền đài, lăng tẩm, biền băi, thành phố, xóm làng…Và không chỉ đi hết cuộc hành tŕnh, bản năng sống đă khiến cô gái sông Hương sống trọng vẹn cuộc sống của riêng ḿnh: từ cô gái trở thành bà mẹ, từ say mê t́m kiếm người t́nh đến hào phóng nuôi dưỡng và đắp bồi một nền văn hóa.

+ Khả năng: Hoàng Phủ Ngọc Tường đă mượn chính văn kiện của Liên Hiệp quốc để nói về khả năng tạo lập, h́nh thành và hoàn thiện nền văn hóa Huế của sông Hương. “Ḍng sông và những đầm phá của nó, những ḍng kênh uốn lượn qua thành phố cũng với tư thái của những ngôi nhà giữa những khu vườn xanh tươi, tất cả mang lại cho Huế một vẻ trong sáng và thư thái, giành riêng cho cảm hứng nghệ thuật và tri thức”. Chính sông Hương đă nuôi dưỡng nguồn cảm hứng nghệ thuật, bồi đắp cho những tâm hồn nghệ sĩ để Huế có ḍng thi ca và âm nhạc của riêng ḿnh. Song cũng chính sông Hương đă bồi đắp nguồn sức sống cho đôi bờ để bốn mùa hoa trái thắm tươi, bồi dưỡng và rèn luyện bản lĩnh cho con người của một vùng đất để nhờ có bản lĩnh Việt sâu sắc mà sông Hương và con người của nó mới không bị thu hút trước sự gặp gỡ với nền văn hóa hải đảo từ Nam Thái B́nh Dương, để trong đánh giá của nhà văn, chính vùng đất hạ lưu sông Hương là cái nôi của truyền thống văn hóa Phú Xuân.

c. Ḍng sông kiên cường mạnh mẽ.

c.1. Kiên tŕ và kiên cường

- Sông Hương trong sự khám phá của Hoàng Phủ Ngọc Tường không chỉ được đặt trong mối quan hệ với không gian địa lư, với các giá trị văn hóa mà c̣n được soi ngắm từ góc độ lịch sử. Có rất nhiều khoảng thời gian được nhắc tới ở đây: thời các vua Hùng, sông Hương là một ḍng sông biên thùy xa xôi, thế kỉ 15 là ḍng sông viễn châu đă chiến đấu oanh liệt bảo vệ biên giới phía Nam của Tổ quốc, thế kỉ 18 soi bóng kinh thành Phú Xuân của người anh hùng Nguyễn Huệ, thế kỉ 19 sống hết lịch sử bi tráng của những cuộc khởi nghĩa, thời đại cách mạng tháng Tám lại đem đến cho con sông những chiến công rung chuyển, thời chống Mĩ, sông Hương tuy bị tàn phá nặng nề song vẫn kiên trinh với lời thề sắt đá…Cách nh́n và cách dùng từ ngữ của Hoàng Phủ Ngọc Tường ở đây đă làm bật sự vận động của h́nh tượng sông Hương từ một con sông địa lí thành một con sông lịch sử, từ một người con gái đẹp và tài hoa trở thành người con gái kiên cường của đất nước. Sông Hương không chỉ in dấu lịch sử,song hành cùng lịch sử mà c̣n chứa đựng lịch sử của riêng nó- một lịch sử hào hùng và dữ dội,bất khuất và đớn đau.

Chỗ tinh tường của nhà văn là đă t́m thấy chất thơ trong sử để chưng cất thành sử thi như một vẻ đẹp riêng của sông Hương: sông Hương trong lịch sử và trong cảm nhận của nhà văn đă trở thành “ḍng sông của thời gian ngân vang, của sử viết giữa màu cỏ lá xanh biếc”. Trong ḍng chảy thời gian, sông Hương đă đi trọn vẹn cuộc sống và lịch sử của dân tộc, của đất nước. Chính diện mạo và chiều sâu của lịch sử dân tộc khi in bóng xuống ḍng sông dă mang lại cho sông Hương một tầm vóc ḱ vĩ, lớn lao, một ư nghĩa thiêng liêng và một tinh thần bất diệt.

c.2. Anh dũng và bất khuất:

Trong quá tŕnh khảo cứu về lịch sử của sông Hương, cũng là lịch sử của dân tộc, của đất nước, Hoàng Phủ Ngọc Tường đă rất chú ư làm bật cốt cách anh hùng của ḍng sông xứ Huế và của con người ở miền đất Hóa Châu.Mảnh đất Hóa Châu trong cách nh́n của Hoàng Phủ Ngọc Tường đă trở thành “cái vũ đài quyết liệt” dựng lên để chứng tỏ “bản lĩnh đánh cận chiến của những dũng sĩ đứng trấn miền cửa khẩu chuyên đánh địch trong những khoang thuyền”. Với thế đứng sinh tử, với tầm vóc uy nghi, với mũi giáo của những người dũng sĩ, Hóa Châu đă trở thành một cửa ải Chi Lăng ở phía Nam Tổ quốc, trở thành nỗi khiếp sợ của bọn xâm lược qua các thời đại: từ tên tướng Hán Mă Viện kéo rê lưỡi gươm b́nh định tắm máu khắp Giao Chỉ cho đến tên tướng Minh Trương Phụ, Mộc Thạch đều phải cúi đầu lui bước, khiếp sợ khi đến đất Hóa Châu. Cho đến lúc bờ biển châu á rầm rộ tàu đồng phương Tây vào giữa thế kỉ 17, chính ngôi thành gan góc này đă dạy cho chúng bài học đầu tiên về sức mạnh Việt Nam bằng việc tiêu diệt cả một hạm đội của thực dân Ḥa Lan.

Đến thời chống Mĩ, phẩm chất anh hùng và tinh thần bất khuất của người dân Hóa Châu lại một lần nữa được bộc lộ ra trong một tuyên ngôn ngỡ như giản dị mà sâu sắc vô cùng: “Tụi bây có sức th́ cứ đào cho hết đất làng, xúc xuống hạm đội chở về đổ bên Mĩ. Làm cho được rồi hăy nói tới chuyện b́nh định cái đất Hóa Châu này”. Xưa và nay, cổ và kim ḥa quyện, quấn quưt thành những kỉ niệm, ai người xưa,ai bây giờ th́ lịch sử vẫn tươi rói những khuôn mặt của người cùng thời. Hoàng Phủ Ngọc Tường đă không chỉ nói về lịch sử của đất và người bên ḍng Hương giang mà c̣n nghiền ngẫm sâu xa và xúc động thấm thía với những giá trị lịch sử đọng lại như lớp trầm tích của sông để con sông xứ Huế không chỉ xinh đẹp thơ mộng trong dáng vẻ mà c̣n rất thiêng liêng vĩ đại trong tầm vóc. Nghĩa là, đặt con sông trong ḍng chảy của lịch sử cũng là thêm một thứ thước đo để Hoàng Phủ Ngọc Tường làm nổi bật vẻ đẹp riêng,sức sống riêng, linh hồn riêng của con sông quê hương.


d. Đánh giá:

Trong bài tùy bút này sông Hương đă được đặt trong một cái nh́n tổng thể và toàn diện: Lịch sử và văn hóa, sinh hoạt và phong tục, văn chương và đời sống, con người và thiên nhiên …Trong các mối liên hệ ấy, sông Hương vừa tươi đẹp, vừa thơ mộng và quyến rũ trong các sắc thái thiên nhiên vừa sâu lắng trong các giá trị văn hóa, vừa phong phú đến bất ngờ trong khả năng gợi hứng thú sáng tạo cho những người nghệ sĩ, vừa kiên cường bất khuất trong thế đứng và tinh thần khi đối diện với giặc ngoại xâm…Song dường như sau tất cả những điều đó, sông Hương vẫn măi c̣n những điều bí ẩn chưa được khám phá hết nên vẫn măi gợi niềm bâng khuâng trong tâm hồn con người.

Xem thêm bài khác