Phân tích bài thơ “Thề non nước” của thi sĩ Tản Đà.


THỀ NON NƯỚC


1 - Nước non nặng một lời thề,

Nước đi đi măi, không về cùng con,

Nhớ lời nguyện nước thề non,

Nước đi chưa lại, non c̣n đứng không

2 – Non cao những ngóng cùng trông

Suối khô ḍng lệ chờ mong tháng ngày.

Xương mai một nắng hao gầy,

Tóc mây một mái đă đầy tuyết sương.

Trời tây ngả bóng tà dương.

Càng phơi vẻ ngọc nét vàng phôi pha.

Non cao tuổi vẫn chưa già,

Non c̣n nhớ nước, nước mà quên non.

Dù cho sông cạn đá ṃn,

C̣n non, c̣n nước hăy c̣n thề xưa.

3 – Non cao đă biết hay chưa?

Nước đi ra biển lại mưa về nguồn.

Nước non hội ngộ c̣n luôn,

Bảo cho non chớ có buồn làm chi

Nước kia dù hăy c̣n đi

Ngàn dâu xanh tốt non th́ cứ vui.

4 – Ngh́n năm giao ước kết đôi,

Non non nước nước chưa nguôi lời thề.



Tác giả :

Tản Đà (1889 – 1939) có câu thơ tuyệt bút:


“Tài cao, phận thấp, chí khí uất,

Giang hồ mê chơi quên quên hương”



(Thăm mả cũ bên đường)

Người đọc xưa nay vẫn t́m thấy bóng dáng Tản Đà qua vần thơ ấy. Tên là Nguyễn Khắc Hiếu, lấy núi Tản, sông Đà làm bút danh. “Giấc mộng con”, “Giấc mộng lớn”, “Khối t́nh con”, “Thề non nước” là những tác phẩm nổi tiếng của Tản Đà. Chất tài hoa tài tử, lăng mạn, giang hồ… in đậm trong thơ, văn Tản Đà. Những năm 20 của thế kỷ này, Tản Đà là thi bá trên thi đàn Việt Nam. Ông được nhà văn Hoài Thanh trân trọng ngợi ca là “Người của hai thế kỷ”, v́ thơ văn của Tản Đà chính là gạch nối giữa hai nền văn học của dân tộc: cổ điển và hiện đại.

Bài thơ “Thề non nước” là một kiệt tác của Tản Đà. Bài thơ nằm trong truyện ngắn cùng tên, được Tản Đà sáng tác năm 1921. Cô đào Vân Anh và một du tử - hai nhân vật trong truyện, ngồi uống rượu, cùng nối lời nhau, làm thơ vịnh bức tranh sơn thuỷ - bức cổ hoạ - có 3 chữ triện, chữ Nôm “Thề Non nước” mà thành bài thơ này. Bức cổ hoạ chỉ có một dăy núi, không có vẽ sông nước, dưới chân núi có một ngàn dâu gợi cảnh tang thương biến đổi. Bài thơ viết bằng thể thơ lục bát, gồm 22 câu thơ. Bốn câu đầu là lời vịnh của du khách, 10 câu tiếp theo của cô đào Vân Anh, 6 câu nối tiếp lại là lời của du khách, 2 câu cuối là tiếng thơ của Vân Anh.

Ngoài những chi tiết nghệ thuật vịnh bức cổ họa, bài thơ “Thề non nước” c̣n ca ngợi một mối t́nh chung thuỷ sắt son của lứa đôi, đồng thời gửi gắm một t́nh yêu nước thầm kín sâu nặng.

1- H́nh ảnh bức tranh sơn thuỷ


Nói là bức tranh sơn thuỷ nhưng không có “thuỷ” v́ “Nước đi đi măi không về cùng non”. Chỉ có núi, một dăy “Non cao những ngóng cùng trông”. Có cây mai già trụi lá trơ cành (xương mai). Có sương tuyết và mây phủ dày trên đỉnh núi. Có ngàn dâu xanh tốt dưới chân núi gợi màu tang thương biến đổi. Bao phủ toàn bức tranh là màu vàng tà dương:

“Trời tây ngả bóng tà dương

Càng phơi vẻ ngọc, nét vàng phôi pha”.


Có thể nói, đó là một bức tranh cổ rất đẹp mà buồn, thấm đượm cái t́nh thương nhớ, tang thương.

2- Nước non nặng một lời thề


Cũng như thuyền và bến, trong bài thơ này “non” và “nước” là h́nh ảnh ẩn dụ tượng trưng cho lứa đôi, cho trai và gái, cho giai nhân và người t́nh chung. Lứa đôi, non và nước đă yêu nhau, đă thề nguyền, đă “nặng lời thề”. Lời thề sâu nặng và sắt son, bền vững như non như nước. Cảnh ngộ thật éo le và đáng thương. Lứa đôi đang trải qua những năm dài ly biệt “Nước đi chưa lại, non c̣n đứng không”. Khi ngắm nh́n bức tranh, du khách đă cảm động nói “núi tương tư”.

Sau những năm dài đợi chờ, thương nhớ và đau buồn, giai nhân (non) đă trở thành cô phụ “non c̣n đứng không”. Khóc than thảm thiết, bao nhiêu nước mắt đă khô cạn: “Suối khô ḍng lệ chờ mong tháng ngày”. Thân h́nh tiều tuỵ đáng thương như một gốc mai già trụi lá trơ cành: “Xương mai một nắm hoa gầy”. Mái tóc xanh, mềm mại như mây ngày nào, nay đă bạc trắng: “Tóc mây một mái đă đầy tuyết sương”. T́nh lang đi măi chưa về, giai nhân tuổi mỗi năm một cao, đă chiều tà ngả bóng, nhan sắc phai tàn. C̣n đâu nữa “vẻ ngọc” và “nét vàng” thời con gái xa xưa: “Trời tây ngả bóng tà dương – Càng phơi vẻ ngọc, nét vàng phôi pha”.

Tản Đà đă sáng tạo nên những h́nh ảnh ẩn dụ để đặc tả nỗi buồn cô đơn, tương tự của giai nhân. Có không ít câu thơ trong bài “Thề non nước” vừa đẹp vừa hay không thua kém những câu Kiều của Nguyễn Du. “Tóc mây”, “Xương mai”, “nét vàng”, “vẻ ngọc”, đặc biệt “Suối khô ḍng lệ”… là những h́nh ảnh mĩ lệ nói về sắc tài và bi kịch trong t́nh yêu của giai nhân. C̣n nước mắt đâu nữa mà “tuôn”. Chữ “khô” thể hiện cách chọn từ, dùng từ của Tản Đà rất t́nh luyện, chính xác.

Chẳng cần xem bức hoạ mà chỉ đọc vài câu thơ cũng thấy như vẽ ra một cái “núi tương tư” vậy:

“Non cao những ngóng cùng trông,

Suối khô ḍng lệ chờ mong tháng ngày.

Xương mai một nắm hao gầy

Tóc mây một mái đă đầy tuyết sương.

Trời tây ngả bóng tà dương,

Càng phơi vẻ ngọc, nét vàng phôi pha”.


Càng tương tư càng tủi hờn: “Non c̣n nhớ nước, nước mà quên non”. Nhưng nàng cô phụ vẫn đinh ninh lời thề:

“Dù cho sông cạn đá ṃn

C̣n non c̣n nước hăy c̣n thề xưa”.


“Dù… hăy…” niềm tin được khẳng định. “Sông cạn đá ṃn” là một thành ngữ, nêu lên một giả định không bao giờ có thể xảy ra. Và cho dù có xảy ra trong muôn một, th́ giai nhân vẫn son sắt thuỷ chung “hăy c̣n thề xưa”. Ba chữ “c̣n” được láy lại trong vần thơ dă thể hiện sâu sắc cảm động mối t́nh sắt son, thuỷ chung, bền đẹp của nàng cô phụ.

Nước đă đi xa, t́nh lang đă đi xa, chỉ c̣n lại tiếng đồng vọng trong không gian và thời gian ly biệt. Hẹn ngày trở lại. Hẹn ngày tái ngộ, hội ngộ của lứa đôi. Chia sẻ nỗi buồn, an ủi t́nh nhân:

“Non cao đă biết hay chưa?

Nước đi ra biển lại mưa về nguồn

Nước non hội ngộ c̣n luôn,

Bảo cho non chớ có buồn làm chi”.


“Ngàn dâu xanh tốt” như một chứng tích của thời gian, như một nỗi tang thương đă biến đổi, và c̣n như một kỷ vật(?) v́ thế “non th́ cứ vui”.

Hai câu kết như sự chung đúc một lời thề, “thề non nước”:

“Ngh́n năm giao ước kết đôi

Non non nước nước chưa nguôi lời thể”.


Đă có lời “thệ hải minh sơn” trong t́nh sử. Đă có “Đám cưới bạc”. Cũng có “đám cưới vàng”… Đời người hữu hạn trăm năm. Nhưng lời thề của “non” và “nước” là lời thề “ngh́n năm” kết đôi thuỷ chung bền vững. Đó là một lời thề sâu nặng, bền đẹp đến muôn đời.

Nghệ thuật sử dụng biện pháp “phân - hợp” ngôn ngữ của Tản Đà rất điêu luyện để gợi tả và biểu cảm thần t́nh . “Ngóng trông” được viết thành “những ngóng cùng trông” diễn tả cái dằng dặc của sự đợi chờ, trông ngóng. Trong ly biệt, h́nh ảnh “non” và “nước” nằm ở hai phía không gian - đầu , cuối câu thơ: “Nước đi đi măi không về cùng non”. Trong cảnh sum họp, hội ngộ của lứa đôi th́ non và nước sẽ thành non non nước nước gắn bó keo sơn, bền vững, lời thề chẳng bao giờ “nguôi”, chẳng bao giờ “quên” được!

Tóm lại, lời thề của non và nước được nói đến một cách thắm thiết, thuỷ chung và cảm động.

3 - Nước đi chưa lại…


Bài thơ “Thề non nước” là một bài thơ đa nghĩa. Có nội dung vịnh cảnh trong tranh. Có nội dung phong t́nh cố hữu của Tản Đà. Và c̣n có tấm ḷng thiết tha gắn bó của nhà thơ với Tổ Quốc giang sơn trong cảnh ngộ mất chủ quyền. Đầu thế kỷ XX, có một số nhà thơ nói lên ḷng yêu nước, một cách thầm kín:

“Có phải tiếc xuân mà đứng gọi

Hay là nhớ nước vẫn nằm mơ”.

(“Cuốc kêu cảm hứng” - Nguyễn Khuyến)

“Nặng gánh em trở ra về!

Ngoảnh cổ trông sông rộng trời khuya…

V́ thương nước cạn, nặng nề em dám kêu ai!

(...) Cái bước đêm khuya thân gái ngại ngùng

Nước non gánh nặng, cái đức ông chồng hay hỡi có hay!”



(“Gánh nước đêm” - Trần Tuấn Khải)


“Nọ bức dư đồ thử đứng coi

Sông sông núi núi khéo bia cười

Biết bao lúc mới công vờn vẽ

Sao đến bây giờ rách tả tơi…”



(“Vịnh bức địa đồ rách” - Tản Đà)


Trong bài thơ “Thề non nước”, hai chữ “non” và “nước” xuất hiện ở tần số rất cao: 27 lần, lúc th́ nước nhớ non, lúc th́ non nhắn nước, lúc th́ non non nước nước… Một giọng thơ thiết tha, có không ít câu thơ để lại nhiều ám ảnh:


“Nước đi đi măi, không về cùng non,”

“Nước đi chưa lại, non c̣n đứng trông,

Non cao những ngóng cùng trông,

Suối khô ḍng lệ chờ mong tháng ngày”…

“Non c̣n nhớ nước, nươc mà quên non…”


Có đặt bài thơ “Thề non nước” bên cạnh các bài thơ “Chim hoạ mi trong lồng”, “Vịnh bức địa đồ rách”, v.v… ta mới thấy t́nh yêu nước được nhà thơ kín đáo gởi gắm vào các ngữ “nhớ nươc”, “quên non”. T́nh yêu nước dào dạt cả bài thơ. Dưới ách thống trị tàn bạo của thực dân Pháp, trên thi đàn công khai, Tản Đà đă có một cách nói thật hay, thật xúc động về tấm ḷng gắn bó thiết tha với giang sơn Tổ Quốc. Trong thời Pháp thuộc, bài thơ “Thề non nước” như một vach nối dẫn dắt người đọc, nhất là thế hệ thanh niên cảm nhận sâu hơn những vần thơ của Phan Bội Châu, của Phạm Tất Đắc, v.v…

“Bâng khuâng đỉnh núi chân ngàn

Khói tuôn khí uất, sóng cuồn trận đau”.


(“Hải ngoại huyết thư” – Phan Bội Châu)


“Nghĩ thân thế héo hon tấc dạ

Trông non sông lă chă ḍng châu…”



(“Chiêu hồn nước” - Phạm Tất Đắc)


Tóm lại, “Thề non nước” là một bài thơ kiệt tác của thi sĩ Tản Đà. Sắc điệu trữ t́nh dào dạt trong những vần thơ nói về sự thương nhớ, chờ mong. Chờ người yêu nặng lời thề, xa vắng. Nhớ hồn nước bơ vơ. Các biện pháp tu từ ẩn dụ, nhân hóa, điệp từ điệp ngữ, biện pháp phân - hợp, v.v… đă tạo nên những câu thơ lục bát - tuyệt hay, đọc qua một lần nhớ măi.

Thi sĩ Tản Đà
nói hộ chúng ta những t́nh cảm đang nảy nở trong ḷng. “Thể non nước” thể hiện tuyệt đẹp cốt cách phong t́nh tài hoa của thi sĩ Tản Đà.

Lời thề xưa cứ ngân nga măi trong ḷng ta. Cả một trời yêu thương, mong nhớ, đợi chờ mênh mang:

“Ngh́n năm giao ước kết đôi

Non non nước nước chưa nguôi lời thề”.

Xem thêm bài khác