PHÂN TÍCH CẢNH ĐÁM TANG "GƯƠNG MẪU" TRONG "HẠNH PHÚC CỦA MỘT TANG GIA"


Đề bài: Phân tích cảnh đám tang "gương mẫu" trong "Hạnh phúc của một tang gia"


Ở đời, có mấy ai là “sung sướng”, “hạnh phúc”, “vui vẻ” trước cái chết của con người, trừ khi đó là cái chết của kẻ thù không đội trời chung. Huống chi đó lại là cái chết của người thân, là sự ra đi của các đấng sinh thành, th́ làm sao có thể lấy làm hạnh phúc được? Thế mà kỳ lạ và mỉa mai thay, có một “tang gia” trong tiểu thuyết Số đỏ của Vũ Trọng Phụng lại “hạnh phúc” thật, lại“nhiều người sung sướng lắm”, lại “ai cũng vui vẻ cả”…!

Chương 15 – HP của một tang gia là một trong những màn hài kịch đặc sắc nhất của tiểu thuyết “Số đỏ” của VTP.

Để dàn dựng một màn hài kịch cười, trước hết phải phát hiện ra một mâu thuẫn trào phúng. Tiếng cười có muôn h́nh vạn trạng, tuy nhiên bao giờ nó cũng bật ra trước một mâu thuẫn trào phúng được phóng đại lên.

Mâu thuẫn trào phúng trong chương 15 được gợi lên ngay từ cái nhan đề của nó. Tang gia mà lại hạnh phúc! Nhà có người chết mà lại vui! Tang gia quả có bối rối nhưng đó là cái bối rối sung sướng, bối rối không phải để tổ chức một đám rước, một ngày hội.

Người chết là cụ cố tổ. Cụ mất đi để lại một gia tài lớn. Nhưng ông già quái ác này lại ghi trong di chúc: chỉ chia gia tài cho con cháu khi cụ đă qua đời. Thật là sốt ruột, v́ cụ cứ sống măi. Con cái, dâu rể đều chờ đợi cái chết của cụ như chờ đợi một hạnh phúc vậy.

Và hạnh phúc đă đến.

Đặc sắc của đoạn trích là đă diễn tả được chung quanh hạnh phúc chung của tang gia, mỗi thành viên trong gia đ́nh lại có một hạnh phúc riêng không ai giống ai, gắn liền với tính cách riêng của mỗi người và mỗi nhân vật lại có một mâu thuẫn trào phúng.

Chẳng hạn, cụ cố Hồng. V́ là cụ cố nên luôn đóng vai già yếu, tuy tuổi cụ mới ngoài 50. Xưa nay, cụ mới đóng tṛ già yếu trong nhà, nay nhờ có đám tang cụ được diễn tṛ già yếu trước hàng ngh́n người. “Cụ cố Hồng đă nhắm nghiền mắt mà mơ màng đến lúc cụ mặc đồ xô gai. Lụ khụ chống gậy, vừa ho khạc, vừa khóc mếu, để cho thiên hạ phải chỉ trỏ: Úi chà! Trông ḱa! Con trai lớn đă già đến thế kia ḱa!”

Vợ chồng Văn Minh th́ chắc chắn sẽ được chia một gia tài kha khá, chỉ c̣n phải lo mời luật sư đến chứng kiến cái chết của cụ cố tổ để cái chúc thư kia đi vào giai đoạn thực hành chứ không c̣n là lí thuyết viển vông nữa.

Đây cũng là dịp để tiệm may âu hóa và ông TYPN có thể lăng xê những mốt trang phục táp bạo nhất có thể ban cho những ai có tang đương đau đớn, v́ kẻ chết cũng được hưởng chút ít hạnh phúc ở đời.

Cô Tuyết th́ sung sướng v́ được mặc bộ y phục Ngây thơ hở cả nách và nửa vú viền đen, đội cái mũ mấn xinh xinh…. Tuyết mời các quan khách rất nhanh nhẹn, trên mặt lại có vẻ buồn lăng mạn rất đúng mốt.

Ông Phán mọc sừng lại hả hê v́ đă được cụ cố Hồng hứa chia thêm cho vài ngh́n đồng. Chính cụ cũng không ngờ giá trị đôi sừng hươu lại to đến như thế.

Cậu Tú Tân mừng điên người v́ đă sẵn sàng mấy cái máy ảnh mà vẫn chưa được dùng đến.

Xuân Tóc Đỏ càng được vênh vang hơn v́ nhờ nó mà cụ Cố mới lăn đùng ra chết. (Nó tố cáo ngay trước mặt cụ tội ngoại t́nh của cô Hoàng Hôn, cháu gái của cụ, và cắm sừng vào đầu ông Phán, cháu rể cụ)

Là cố vấn của báo Gơ Mơ, Xuân c̣n đem lại danh giá bất ngờ cho đám tang v́ đă bổ sung vào sự long trọng sáu chiếc xe chở sư cụ chùa bà Banh, đại diện hội Phật Giáo, báo Gơ Mơ cùng với những ṿng hoa đồ sộ…

Hạnh phúc c̣n lan ra cả ngoài gia đ́nh người chết. Cảnh sát Min Đơ, Min Toa được thuê giữ trật tự cho đám tang. Những bạn bè tai to mặt lớn của cụ cố Hồng được dịp khoe khoang sự oai vệ và danh giá của ḿnh, những bội tinh và râu ria…
Hàng phố th́ vui quá v́ mấy khi được xem đám ma to như thể là hội chợ.

Một trong những nét đặc sắc của chương truyện là tả đám đông ồn ào. Láo nháo, nhặng xị. Dường như có ư thức khi vận dụng kĩ thuật điện ảnh, tác giả lùi xa quay toàn cảnh đám tang đang nghiêm chỉnh đi theo quan tài người chết đến tận huyệt với cái điệp khúc đám cứ đi…. Có khi lại dí sát ống kính quay cận cảnh để thấy đây không phải là một đám ma mà là một đám rước, đám hội hết sức vui vẻ. Đám cứ đi nhưng không ai nghĩ đến việc đưa đám. Đến đây không phải để khoe những bộ ngực đầy huân, huy chương và những bộ râu ria oai vệ th́ cũng để th́ thầm với nhau về những chuyện vợ con, chuyện sắm một cái áo, cái tủ…. C̣n bọn thanh niên th́ chim nhau, cười t́nh với nhau, b́nh phẩm, ghen tuông nhau, hẹn ḥ nhau bằng vẻ mặt buồn rầu của người đi đưa đám ma.

Màn kịch kết thúc bằng chi tiết hài hước chó đểu. Ông Phán mọc sừng dúi vào tay Xuân 5 đồng thanh toán tiền thuê Xuân tố cáo cái nhục mọc sừng của ông ta.

Số Đỏ là một cuốn tiểu thuyết dùng h́nh thức giễu nhại, lật tẩy tính chất bịp bợm của những tầng lớp gọi là thượng lưu, trí thức của Hà Nội xưa.

Tất cả là một cuộc diễn tṛ lớn: MỘT CUỘC BÁO HIẾU LINH Đ̀NH NHẤT CỦA MỘT GIA Đ̀NH ĐẠI BẤT HIẾU

1. Giá trị châm biếm và đả kích cái xă hội thực dân phong kiến tư sản xấu xa, đồi bại và thối nát.

- Trong gia đ́nh, ông chết, cha chết - một cái chết làm cho nhiều người sung sướng lắm. Cụ cố Hồng “nhắm nghiền mắt lại mơ màng”… v́ cụ chắc thiên hạ “ai cũng phải khen một cái đám ma như thế, một cái gậy như thế!”. Ông phán mọc sừng sung sướng v́ ông ta không ngờ rằng “đôi sừng hươu vô h́nh trên đầu ông ta mà lại to đến thế” nên đă được cụ cố Hồng - bố vợ - hứa sẽ chia thêm cho con gái và con rể thêm vài ngh́n đồng… Văn Minh chồng rất hạnh phúc v́ từ nay cái chúc thư chia gia tài “sẽ đi vào thời kỳ thực hành”. Cậu tú Tân được dịp dùng đến mấy cái máy ảnh. Bà Văn Minh sung sướng v́ cái mốt về những bộ đồ xô gai tân thời, cái mũ mấn trắng viền đen… sẽ đem đến cho những ai có tang “được hưởng chút hạnh phúc ở đời”. Ông Typn chờ mong các báo chí phê b́nh “những chế tạo của ḿnh” trong cuộc cải cách y phục của Âu hóa… Tuyết th́ diện bộ đồ NGÂY THƠ để cho thiên hạ biết rằng “ḿnh chưa đánh mất cả chữ trinh”, v.v…

- Ở ngoài xă hội, hai viên cảnh sát MIN ĐƠ, MIN TOA., giữa lúc không có ai đáng phạt mà phạt, đương buồn như nhà buôn vỡ nợ th́ được có đám thuê nên “sung sướng cực điểm”. Các quan khách đến đưa mà, bạn của Tuyết, Văn Minh, cô Hoàng Hôn, bà Phó Đoan, những giai thanh gái lịch được dịp “chim nhau, cười t́nh với nhau, b́nh phẩm nhau, chê bai nhau, ghen tuông nhau, hẹn ḥ nhau…”. Banh thân của cụ cố Hồng đến đưa đám ma với cái ngực “đầy những huy chương…”, với bộ râu “hoặc dài hoặc ngắn, hoặc đen, hoặc hung hung, hoặc lún phún hay rầm rậm, loăn quăn”… đến để khoe tài, khoe đức, khoe của… Sư cụ Tăng Phú th́ sung sướng vênh váo, ngồi trên một chiếc xe v́ đă “đánh đổ đượng Hội Phật giáo, và như thế là cuộc đắc thắng đầu tiên của báo Gơ Mơ vậy”. C̣n Xuân tóc Đỏ đến đưa đám với sự cố ư đến chậm, bằng 2 ṿng hoa đồ sộ, 6 chiếc xe có cắm lọng,… hắn đă làm cho Tuyết “liếc mắt đưa t́nh cho nó để tỏ ư cám ơn”, làm cho cụ bà sung sướng thốt lên: “Ông Đốc Xuân đă không giận mà lại giúp đáp phúng viếng đến thế, và đám ma như kể đă là danh giá nhất tất cả”. Và Xuân sao không sung sướng, chỉ một câu nói: “Thưa ngài, ngài là một người chồng mọc sừng!” mà được ông phán-mọc-sừng trả công đến một tờ giấy bạc 5 đồng gấp tư “dúi vào tay”…

Đúng là “hạnh phúc của một tang gia”, mặc dù lúc hạ huyệt có cụ cố Hồng mếu, ông phán-mọc-sừng khóc to “Hứt! Hứt! Hứt!”.

2. Nghệ thuật trào phúng bậc thầy:


- Một đám ma được kể và tả như một đám rước xách với nhiều vai hề già có, trả có, đàn ông, đàn bà… của tầng lớp tư sản “Âu hóa” rởm. Tác giả biểu lộ sự khinh bỉ, châm biếm sâu cay.

- Các thủ pháp nghệ thuật trào phúng vận dụng sắc sảo tài t́nh:

+ Phóng đại: cụ cố Hồng sung sướng quá v́ chuyện bố chết mà hút liền một chặp 60 điếu thuốc phiện, gắt 1872 lần câu: “Biết rồi, khổ lắm, nói măi!”.

+ Đặc tả những bộ râu của các ông bạn của cụ cố Hồng rất hài hước!

+ Phục bút: Xuân đến đưa đám muộn, lúc đầu làm cho Tuyết đau khổ “có thể muốn tự tử được”, lúc hắn đến, Tuyết liếc mắt đưa t́nh cho hắn để tỏ ư cảm ơn. Và cụ bà th́ thốt lên sung sướng “đám ma kể đă là danh giá nhất tất cả!”.

+ Những vai hề: cậu tú Tân luộm thuộm trong chiếc áo thụng trắng bắt bẻ từng người “hoặc chống gậy, hoặc gục đầu, hoặc cong lưng…” để chụp ảnh. Ông phán-mọc-sừng khóc to “Hứt! Hứt! Hứt!” nhưng lại bí mật giúi vào tay Xuân tờ giấy bạc 5 đồng gấp tư… - Rất ṣng phẳng trong việc mua bán “danh lợi”!

+ Sử dụng tương phản làm nổi bật cái hài, cái rởm, cái đồi bại, thối nát vô luân hănh diện. Ví dụ, sư cụ Tăng Phú, v.v…

Đến đây, có thể kết luận rằng: Từ cái “chết thật” của “ông cụ già” đến đám ma giả của tang gia, và từ cái đám ma giả tang gia đến niềm vui thật của bọn người hám danh, hám lợi, đạo đức giả được kể trong chương truyện này là cả một hành tŕnh sáng tạo của một tài năng lớn – tài năng trào phúng Vũ Trọng Phụng.

B
ài viết sưu tầm


Xem thêm bài khác