Cảm Nhận Về Nhân Vật Chí Phèo Trong Tác Phẩm Cùng Tên Của Nam Cao

“Chí Phèo” thật sự là một kiệt tác trong văn xuôi đương thời, là đỉnh cao trong sự nghiệp sáng tác của nhà văn Nam Cao. Ng̣i bút Nam Cao có những quan tâm, những khám phá riêng về số phận người lao động bị chà đạp. H́nh tượng nhân vật Chí Phèo-một điển h́nh nghệ thuật bất hủ trong văn xuôi Việt Nam-đă thể hiện cái nh́n đầy đủ mới mẻ, độc đáo có chiều sâu trong thể hiện nỗi khổ con người đó của Nam Cao.


Chí Phèo sinh ra không cha không mẹ, không họ hàng thân thích, không nhà không cửa, không tấc đất cắm dùi, cả đời không hề được biết đến một bàn tay chăm sóc của phụ nữ nếu không gặp thị Nở…Hắn ra đời trong một cái ḷ gạch cũ bỏ hoang, trong chiếc váy đụp; tuổi thơ của hắn bơ vơ “hết đi ở cho nhà này lại đi ở cho nhà nọ”, đến hai mươi tuổi th́ làm canh điền cho nhà Bá Kiến.


Người nông dân cùng khổ ấy không được sống ngay cả cuộc đời nghèo khổ nhưng lương thiện của ḿnh. Anh đă bị xă hội cướp đi cả bộ mặt người cùng linh hồn người để trở thành một con thú dữ, và bị loại khỏi xă hội loài người.




Mở đầu là tiếng chửi ngoa ngoắt, thách thức của Chí Phèo : "Hắn vừa đi vừa chửi.Bao giờ cũng thế, cứ rượu xong là hắn chửi...". Đấy là tiếng chửi của một tên say rượu, vô thức. Nhưng đằng sau tiếng chửi ấy là nỗi đau khôn cùng của người đàn ông mà trước đây hiền "như đất". Qua tiếng chửi đó, người đọc thấy được ba thái độ: thái độ thù hằn của Chí Phèo; sự dửng dưng của người đời và t́nh thương của tác giả dành cho nhân vật. Tiếng chửi ấy thực sự đánh thức ḷng nhân ái của người đọc. Và cuộc đời của Chí Phèo lần lượt hiện dần lên đầy xót xa.


Bản chất lương thiện của anh đă bị xă hội ra sức hủy diệt. Lăo cường hào Bá Kiến v́ ghen tuông đă cho giải Chí Phèo lên huyện rồi sau đó để anh Chí ngồi tù. Cái nhà tù thực dân ấy đă tiếp tay lăo cường hào bắt giam anh Chí lương thiện, vô tội để rồi thả ra một Chí Phèo lưu manh, hung ác. Trở về làng, Chí Phèo trở thành một con người khác hẳn-con quỉ dữ của làng Vũ Đại. Hắn muốn sống th́ phải gây gỗ, cướp giật, ăn vạ…Muốn thế hắn phải gan, phải mạnh. Những thứ ấy Chí Phèo t́m thấy ở rượu. Thế là Chí Phèo luôn say, và “hắn say th́ hắn làm bất cứ cái ǵ người ta sai hắn làm”. Chí Phèo thay đổi cả nhân h́nh và nhân tính: “ Cái đầu trọc lóc, cái răng cạo trắng hớn…hai mắt gườm gườm trông gớm chết”….Chí Phèo trở nên xa lạ với mọi người và xa lạ với chính anh. Chí Phèo giờ đây đă là con quỉ dữ của làng Vũ Đại “để tác quái cho bao nhiêu dân làng” , “hắn đạp đổ bao nhiêu sự nghiệp làm tan nát biết bao gia đ́nh, làm chảy máu và nước mắt của bao nhiêu người…” Và thế là hắn không c̣n được mọi người coi là người nửa “ai cũng tránh mặt hắn mỗi lúc hắn qua”.


Nhưng điều đặc sắc và đáng quí hơn nữa ở Nam Cao là ngay trong khi miêu tả nhân vật bị tha hóa đến chỗ tận cùng, Nam Cao vẫn phát hiện trong chiều sâu của nhân vật bản tính tốt đẹp vốn có, chỉ cần một chút t́nh thương chạm khẽ vào là có thể sống dậy với bao điều tốt đẹp. Sự xuất hiện của nhân vật thị Nở trong tác phẩm có một ư nghĩa thật đặc sắc. Con người xấu“ma chê quỉ hờn” ấy lại là nguồn ánh sáng đă rọi vào chốn tối tăm của Chí Phèo, thức tỉnh, gọi dậy bản tính người của Chí Phèo, thắp sáng một trái tim qua bao tháng ngày bi hắt hủi.


Sau cuộc gặp gỡ ngắn ngủi với thị Nở, Chí Phèo giờ đây đă nhận ra nguồn ánh sáng ngoài kia rực rỡ biết bao, nghe ra một tiếng chim vui vẻ, tiếng anh thuyền chài gơ mái chèo đuổi cá, tiếng lao xao của người đi chợ…Chí Phèo như đă thấy “tuổi già của hắn, đói rét , ốm đau và cô độc-cái này c̣n đáng sợ hơn đói rét và ốm đau…Hắn khát khao làm ḥa với mọi người…”


Từ con quĩ dữ, nhờ Thị Nở hay nói đúng hơn là t́nh thương của Thị Nở, Chí thực sự trở lại làm người. Bát cháo hành như một chất xúc tác ḱ lạ làm thăng hoa ở Chí bản chất người mà bấy lâu nay anh dường như quên lăng.


Nhưng bi kịch và đau đớn thay con đường trở lại làm người của Chí Phèo vừa hé mở th́ đă bị đóng sầm lại. Bà cô thị Nở không cho phép cháu gái bà lấy “một thằng không cha chỉ có một nghề là rạch mặt ăn vạ”. Hay nói đúng hơn là định kiến xă hội đă không cho phép Chí được làm người. Chí Phèo thật sự rơi vào bi kịch tinh thần đau đớn. Hắn lại uống rượu nhưng “ càng uống càng tỉnh ra”. Tỉnh ra để thấm thía nỗi đau vô hạn của thân phận ḿnh. Chí Phèo t́m đến nhà Bá Kiến đanh thép kết án lăo và giết chết lăo, sau đó anh tự sát. Anh không muốn sống nữa v́ giờ đây ư thức về nhân phẩm đă trở về. Anh không thể sống kiểu lưu manh, sống như quỉ dữ nữa. Anh đă chết trên ngưỡng cửa trở về cuộc đời. Qua h́nh tượng Chí Phèo, ng̣i bút nhân đạo của Nam Cao đă đặt ra vấn đề có ư nghĩa xă hội lớn lao.


Nam Cao đă xây dựng h́nh tượng điển h́nh người nông dân Việt Nam trước CMT8- Chí Phèo.


Bi kịch của Chí Phèo là bi kịch của một con người trong thời đại đen tối đă qua. Nhưng chúng ta cũng không được lăng quên mà phải ghi khắc để suy ngẫm về cuộc sống hôm nay. Điều đó nói lên giá trị lâu bền của tác phẩm và tầm vóc lớn lao của Nam Cao.
Xem thêm bài khác