PDA

View Full Version : Đọc hiểu tác phẩm "Chuyện chức phán sự đền Tản Viên"



vietnamhoc
29-06-2012, 06:23
CHUYỆN CHỨC PHÁN SỰ ĐỀN TẢN VIÊN
(Tản Viên từ phán sự lục  trích “Truyền ḱ mạn lục”)



NGUYỄN DỮ


1. Thể loại

Truyền ḱ là một thể văn xuôi tự sự thời trung đại mà khi viết tác giả thường đưa vào những yếu tố hoang đường, ḱ lạ. Qua câu chuyện về thánh thần, ma quỷ, truyền truyền ḱ thường phản ánh hiện thực, thể hiện tư tưởng và thái độ của người viết về cuộc sống và con người.

2. Tác giả

Nguyễn Dữ (? ?), sống vào khoảng thế kỉ XVI, người xă Đỗ Tùng, huyện Trường Tân, nay là huyện Thanh Miện, tỉnh Hải Dương. Ông xuất thân trong gia đ́nh khoa bảng (cha đỗ Tiến sĩ đời Lê Thánh Tông), là học tṛ của Nguyễn Bỉnh Khiêm và bạn học của Phùng Khắc Khoan, từng đi thi và đă ra làm quan nhưng không bao lâu th́ từ quan về ở ẩn. Với Truyền ḱ mạn lục, ông đă đóng góp rất quan trọng cho sự phát triển của văn xuôi tự sự trung đại Việt Nam.

3. Tác phẩm

Chuyện chức phán sự đền Tản Viên là câu chuyện có pha nhiều yếu tố hoang đường. Đó là câu chuyện về một người tên là Ngô Tử Văn, tính t́nh ngay thẳng, ghét sự gian tà. Trước sự tác oai tác quái của linh hồn tên tướng phương Bắc bại trận, Tử Văn đă đốt đền. Tử Văn về gặp Diêm Vương được xử không có tội, đ̣i lại được ngôi đền cho Thổ thần. Tử Văn sống lại nhưng một tháng sau lại đột ngột qua đời và được trở thành quan phán sự.

Qua câu chuyện của Ngô Tử Văn, người viết ca ngợi những người trung thực ngay thẳng, khẳng định niềm tin công lí, chính nghĩa nhất định sẽ thắng gian tà. Tác phẩm thể hiện những đặc trưng tiêu biểu cho nghệ thuật viết truyện truyền ḱ của các nhà văn trung đại.

4. Cách đọc

Đoạn đầu đọc chậm, từ "Tử Văn vâng lời" đến "vào ngục Cửu U" đọc nhanh, dồn dập thể hiện cao trào của câu chuyện. Cần thể hiện sự khác biệt giữa lời nhân vật và lời người kể. Đoạn cuối đọc giọng b́nh luận.

Người xưa từng răn dạy rằng "cây ngay không sợ chết đứng", "ở hiền th́ gặp lành". Những người chính trực, ngay thẳng th́ sẽ nhận được những điều tốt đẹp. Tiếp thu tinh thần ấy, với nghệ thuật kể chuyện hấp dẫn, trí tưởng tượng vô cùng phong phú, Nguyễn Dữ đă viết Chuyện chức phán sự đền Tản Viên. Sự xuất hiện của Truyền ḱ mạn lục cùng với các tập truyện truyền ḱ khác như Thánh Tông di thảo (Lê Thánh Tông), Truyền ḱ tân phả (Đoàn Thị Điểm), Lan Tŕ kiến văn lục (Vũ Trinh)… đă mang đến cho văn xuôi tự sự trung đại Việt Nam một bước phát triển mới, rất đáng tự hào. Chuyện chức phán sự đền Tản Viên kể chuyện Ngô Tử Văn đốt đền, qua đó thể hiện những nội dung tư tưởng sâu sắc.

Sự xen lẫn các yếu tố hiện thực và yếu tố ḱ ảo đă mang đến cho truyện một sức hấp dẫn riêng. Ngô Tử Văn là nhân vật chính của tác phẩm, được tác giả giới thiệu theo cách kể chuyện quen thuộc của văn học trung đại, bao gồm tên tuổi, quê quán và tính cách. Tử Văn là người khảng khái, nóng nảy, thấy sự tà gian th́ không thể chịu được, vùng Bắc vẫn khen là một người cương phương. Tính t́nh cương trực của Tử Văn đă nổi tiếng cả vùng Bắc, và chính tính cách là mấu chốt của câu chuyện. Tử Văn đă dám làm việc mà mọi người đều kính sợ, không ai dám làm, đó là đốt đền. Theo quan niệm của dân gian, đốt đền là một chuyện động trời, là động đến thần thánh. Tử Văn cũng biết đều đó nhưng chàng không sợ. Hành động của Tử Văn xuất phát từ tính cách "vốn ghét sự gian tà". Chàng đốt đền bởi hồn ma tên tướng giặc trong đền đă "hưng yêu tác quái", đă làm hại dân lành. Hành động này của Tử Văn khẳng định tính t́nh ngay thẳng và quyết tâm trừ gian tà của chàng. Để trừ gian tà, chàng đă dám làm việc động trời như vậy. Hành động của chàng không phải là hành động ngang ngược của một kẻ vô đạo. Tử Văn là người đọc sách thánh hiền nên chàng hiểu rơ việc ḿnh làm, Tử Văn "tắm gội sạch sẽ, khấn trời, rồi châm lửa đốt đền". Những hành động tiếp theo của Tử Văn đều chứng tỏ chàng là một người ngay thẳng, không chịu khuất phục tà gian. Trước những lời đe doạ của hồn ma tên tướng giặc, Tử Văn "vẫn cứ ngồi ngất ngưởng tự nhiên", trước không khí đáng sợ ở âm phủ, trước lời mắng chửi và đe doạ của Diêm vương, Tử Văn vẫn b́nh tĩnh khẳng định "Ngô Soạn này là một kẻ sĩ ngay thẳng ở trần gian". Tính t́nh cương trực đă giúp Tử Văn chiến thắng kẻ ác, chàng đă vạch trần được tội ác của hồn ma lưu vong, đă lấy lại được ngôi đền cho Thổ thần, và trở thành một viên quan phán sự ở Minh ti.

Đối lập với sự ngay thẳng của Tử Văn là sự gian trá, xảo quyệt của viên Bách hộ họ Thôi, một tên tướng giặc bại trận phải bỏ thân nơi đất khách. Không nơi nương tựa, không người cúng tế, hồn ma lưu vong của tên tướng giặc đă cướp ngôi đền của Thổ thần lại c̣n tác oai tác quái, gây hoạ cho dân lành. Hắn c̣n xảo trá tới mức đút lót, doạ nạt những thần xung quanh. Khi Tử Văn đốt đền, hắn dùng lí lẽ đạo Nho để buộc tội, lấy oai linh quỷ thần để doạ nạt. Tử Văn không sợ th́ hắn xuống tận Diêm Vương để cầu cứu. Sự nham hiểm của kẻ xâm lược, bản chất của kẻ cướp nước c̣n được thể hiện rơ hơn ở hành động và lời buộc tội Tử Văn trước Diêm Vương. Khi có nguy cơ bị vạch mặt th́ hắn giở tṛ lấp liếm. Nếu như Tử Văn là đại diện của chính nghĩa, của lẽ phải, của tinh thần quật cường không chịu khuất phục trước uy quyền dù chàng chỉ là một hàn sĩ áo vải th́ viên tướng giặc họ Thôi là điểm hội tụ bản chất xấu xa của kẻ xâm lược. Mặc dù truyện được viết từ thế kỉ XVI, khi văn xuôi tự sự Việt Nam chưa có nhiều thành tựu đáng kể, nhưng nhân vật của truyện đă được xây dựng với những nét tính cách nhất quán và trở thành những h́nh tượng nghệ thuật tiêu biểu cho những loại người khác nhau. Qua hai nhân vật này tác giả đă thể hiện tư tưởng yêu nước sâu sắc : ca ngợi tinh thần yêu chính nghĩa của con người Việt Nam, vạch trần và phê phán bản chất xấu xa của bọn cướp nước. Người chính trực dù chết vẫn chính trực, kẻ tiểu nhân khi về cơi âm vẫn xảo trá đê tiện.

Đặc điểm nổi bật của truyện truyền ḱ là ẩn đằng sau những yếu tố ḱ ảo hoang đường, những yếu tố phi hiện thực là cái nh́n, quan điểm, thái độ của nhà văn về hiện thực. Chuyện chức phán sự đền Tản Viên tuy chủ yếu nói về chuyện thần thánh ma quỷ đầy vẻ hoang đường nhưng lại thể hiện những nội dung hiện thực rất rơ ràng. Nội dung hiện thực được thể hiện ở lai lịch của nhân vật, bối cảnh thời gian và không gian của câu chuyện. Chính những yếu tố này làm tăng sức thuyết phục cho câu chuyện, khiến cho câu chuyện đáng tin hơn. Ngô Tử Văn có tên tuổi, quê quán rơ ràng. Thời gian, t́nh tiết câu chuyện cũng rất cụ thể, "Năm Giáp Ngọ, có người ở thành Đông Quan…" đă trông thấy Tử Văn ngồi trên xe quan phán sự và "đến nay con cháu Tử Văn hăy c̣n, người ta truyền rằng đó là "nhà quan phán sự"". Lai lịch của viên Thổ quan và tên tướng giặc họ Thôi cũng gắn với những yếu tố thực của lịch sử. Thổ công là người "làm chức Ngự sử đại phu từ đời vua Lí Nam Đế, v́ chết về việc cần vương mà được phong ở đây…", c̣n tên tướng giặc họ Thôi là "viên tướng bại trận của Bắc triều, cái hồn bơ vơ ở Nam quốc", là viên bộ tướng của Mộc Thạnh…

Sử dụng xen kẽ các yếu tố hiện thực và các yếu tố hư cấu một cách tự nhiên với giọng kể khách quan đă tạo nên sức hấp dẫn rất riêng của truyện truyền ḱ, đồng thời làm toát lên giá trị hiện thực của tác phẩm.

Nguyễn Dữ viết Truyền ḱ mạn lục vào khoảng thế kỉ XVI, thời điểm không mấy sáng sủa của hiện thực Việt Nam. Nhà Lê suy tàn, chính quyền rơi vào tay nhà Mạc nhưng cũng chẳng được bao lâu, nội chiến liên miên, xă hội xảy ra rất nhiều vấn đề. Và bóng dáng của xă hội ấy đă được thể hiện trong một số lời đối thoại của nhân vật. Đoạn đối thoại giữa viên Thổ công với Tử Văn : "sao ngài không kiện… lại đi khinh bỏ chức vị, làm một người áo vải nhà quê ?". Thế kỉ XVI, đă có rất nhiều người có tài, có nhân cách, bất lực trước hiện thực mà chọn cuộc sống ẩn dật nơi thôn dă, trong đó có Nguyễn Dữ. Câu trả lời của viên Thổ quan không phải không có yếu tố hiện thực. "Trần sao âm vậy", cơi âm trong tác phẩm là cơi dương thời ấy : "Rễ ác mọc lan, khó ḷng lay động. Tôi đă định thưa kiện, nhưng mà có nhiều nỗi ngăn trở : Những đền miếu gần quanh, v́ tham của đút, đều bênh vực cho nó cả…". Chỉ một chi tiết nhỏ, tác giả đă phê phán được thói đời, những kẻ có chức, có quyền cấu kết với nhau để hại dân lành, người hiền. Lời nói của Diêm Vương cũng ẩn chứa nhiều ư nghĩa sâu sắc, vừa vạch trần sự dối trá của những kẻ cầm cân nảy mực, vừa thể hiện thái độ đối với giặc xâm lược : "Lũ các ngươi chia toà sở, giữ chức sự, cầm lệnh chí công, làm phép chí công, thưởng th́ xứng đáng mà không thiên vị, phạt th́ đích xác mà không nghiệt ngă, vậy mà c̣n có sự dối trá càn bậy như thế ; huống chi về đời nhà Hán, nhà Đường buôn quan bán ngục, th́ những mối tệ c̣n nói sao xiết được !". Những chi tiết nhỏ tưởng như vô t́nh đan cài vào câu chuyện nhưng lại chứa đựng giá trị hiện thực rất quan trọng. Đó chính là sự khéo léo và công phu của người kể chuyện. Sức hấp dẫn của câu chuyện c̣n được thể hiện ở nghệ thuật xây dựng cốt truyện đầy kịch tính. Những t́nh tiết của truyện được dẫn dắt khéo léo và tạo nên nhiều bất ngờ thú vị. Nghệ thuật xây dựng nhân vật, ngôn ngữ đối thoại, phát triển t́nh tiết… đều thể hiện một tŕnh độ kể chuyện rất hiện đại, khéo léo, vượt xa tŕnh độ văn xuôi trung đại.

Chủ đề nổi bật của truyện vẫn là ca ngợi sự chính trực ngay thẳng. Ngô Tử Văn là tấm gương tiêu biểu cho những người trí thức nước Việt khảng khái, cương trực, dũng cảm chống lại cái ác để trừ hại cho dân. Sự chiến thắng của Tử Văn là sự chiến thắng của lẽ phải, của công lí, thể hiện niềm tin của nhân dân lao động vào lẽ phải. Ngô Tử Văn tuy không được sống lâu nhưng đă bất tử cùng với câu chuyện, đă để lại tiếng thơm muôn đời và trở thành quan phán sự ngự ở đền Tản Viên. Chủ đề ấy c̣n được thể hiện rơ ở lời b́nh cuối truyện. Người kể chuyện muốn khẳng định rằng, người chính trực như Ngô Tử Văn mới xứng đáng là người cầm cân nảy mực. Đó cũng là ước muốn chung của nhân dân trong thời buổi xă hội đầy những chuyện ngang tai trái mắt. Bên cạnh đó, tác phẩm c̣n chĩa mũi nhọn phê phán vào bọn xâm lược và vạch trần mặt trái của xă hội.

Giá trị của Truyền ḱ mạn lục là ở nội dung hiện thực sâu sắc và cảm hứng ca ngợi những giá trị đạo đức truyền thống. Những con người có bản tính tốt đẹp như Vũ Thị Thiết, như Ngô Tử Văn đều được trở về sống ở thế giới thần thánh, họ đă được thưởng xứng đáng cho phẩm cách tốt đẹp của ḿnh. Tập truyện đă thể hiện một niềm tin mănh liệt của nhân dân lao động xưa, niềm tin vào chân lí bất diệt của sự sống "ở hiền gặp lành".

* Lời b́nh:

1. Truyền ḱ mạn lục (quyển sách ghi chép rộng răi những chuyện lạ truyền ở đời) là một tập truyện ngắn chữ Hán gồm 20 truyện. Tất cả đều được viết bằng văn xuôi nhưng có xen văn biền ngẫu và thơ ca. Trừ chuyện Cuộc nói chuyện thơ ở Kim Hoa, các truyện c̣n lại đều có lời b́nh, có thể là của người đời sau. Nội dung của các lời b́nh chủ yếu nhằm vào phẩm chất đạo đức của các nhân vật (theo quan điểm của người viết).

Là một tập truyện ngắn được viết trong nhiều năm, Truyền ḱ mạn lục, dưới h́nh thức pha trộn những yếu tố hiện thực với những yếu tố hoang đường, ḱ ảo đề cập đến nhiều phương diện của đời sống xă hội, dựng nên những bức tranh sinh hoạt của nhiều tầng lớp xă hội khác nhau ; đặc biệt là tác giả đă bước đầu chú ư đến số phận và sự phản kháng của những con người bị dập vùi trong xă hội.


(Bùi Văn Nguyên, Văn học Việt Nam, Sđd)


2. Truyện đă diễn tiến theo t́nh tiết của một cuộc xung đột, nổ ra ngay từ đầu, tiếp tục gay gắt thêm măi cho đến điểm đỉnh mới từ đó mở nút và giải quyết. Hành động kịch với kịch tính ở chi tiết, với kịch biến những chỗ bản lề, đều được sử dụng với tất cả hiệu lực, dựa trên tính cách nhân vật ngày càng rơ nét, khiến cho truyện, qua từng màn từng cảnh, không ngừng gây được hứng thú cho người đọc. Cho đến h́nh tượng bay bổng cuối cùng cũng là một lời ca ngợi lí tưởng, đẹp đẽ và thấm thía. Đức cương trực, ḷng nghĩa khí, gan chiến đấu trong truyện đến nay vẫn là một bài học nhân sinh quư báu.


(Lê Trí Viễn, Những bài giảng văn ở đại học, NXB Giáo dục, 1982)



(Nguồn: Đọc hiểu Ngữ văn 10, NXB GD 2006)