PDA

View Full Version : Phân tích tác phẩm "Chí Phèo" Của Nam Cao



butchimau
27-06-2012, 09:50
PHÂN TÍCH TÁC PHẨM "CHÍ PHÈO" CỦA NAM CAO



Vấn đề cần triển khai về "Chí Phèo" :

- Bi kịch không được làm người lương thiện, bị hủy hoại cả nhân tính lẫn nhân h́nh.

- Bá Kiến : Tội ác với những thủ đoạn thâm độc, tinh vi.

- Chí Phèo: nhân vật không tính cách, bi kịch xuất hiện khi gặp Thị Nở.

- Thị Nở : khát vọng : t́nh yêu <--> hạnh phúc --> làm người
"người đàn bà đẹp trong lốt xấu xí" - hiện thân của khát vọng.)

- Xung đột mang ư nghĩa điển h́nh, cuộc đấu tranh xă hội không khoan nhượng

- Tâm hồn nhân hậu của Nam Cao và thái độ bi quan trước hiện thực của nhà văn

I. Đặt vấn đề :

* Cách 1
:Những năm 40 của thế kỷ, trên văn đàn hiện thực Việt Nam , Nam Cao nổi bật với những trang viết khai phá sâu sắc bi kịch của những kiếp người khổ đau trong bóng đêm của xă hội cũ. Những cuộc đời lầm than đi vào trang sách của Nam Cao đă sống măi với thời gian. Gắn những nhân vật của ḿnh vào không khí ngột ngạt tối tăm của chế độ thực dân phong kiến, nhà văn đă lột trần bộ mặt tàn bạo của giai cấp thống trị, cảm thương sâu sắc nổi đau của con ngựi. Tấm ḷng nhà văn hướng về cuộc sống lầm than cơ cực của người nông dân, phát hiện trong những quẩn quanh bế tắc là bi kịch khủng khiếp hủy hoại cả nhân tính lẫn nhân h́nh. Chí Phèo, sáng tác đầu tiên của Nam Cao ra mắt người đọc từ tháng 2 năm 1941, đă có sức tố cáo bộ mặt vô nhân của xă hội và phản ánh bế tắc cùng cực của người nông dân. Đă hơn nửa thế kỷ trôi qua, những trang viết sâu sắc đầy t́nh người vẫn sống măi, gợi nhớ một quá khứ tủi nhục đau thương của dân tộc.

* Cách 2 :
Tiếng chửi của một thằng say đă mở đầu cho thiên truyện ngắn đặc sắc "Chí Phèo" của Nam Cao. Nhà văn đă mở ra một cuộc đời đầy bi kịch của một Chí Phèo - thù hận với tất cả : cuộc đời - xă hội - con người và ngay cả bản thân, một Chí Phèo triền miên trong những cơn say, mất cả lương tri, trên hành tŕnh dài đằng đẵng của một kiếp sống không ra sống, trong không gian tăm tối ngột ngạt của xă hội Việt Nam đêm trước của cách mạng. Nhà văn đă dẫn dắt người đọc vào một cuộc đời đau khổ và kết thúc trong cái ṿng luẩn quẩn bế tắc. Để khi gấp trang sách lại, trái tim mỗi người vẫn c̣n thổn thức những buồn thương đau đớn trước bi kịch khó tin của những người không được làm người lương thiện trong xă hội cũ.

II. Giải quyết vấn đề :

A. Tổng : (bao quát tinh thần của tác phẩm)

1. Sức hấp dẫn của tác phẩm không chỉ do tài năng của Nam Cao đă tạo dựng được cốt truyện theo kết cấu rất hiện đại, mà trước hết xuất phát từ sự quan tâm sâu sắc của nhà vănvới đồng loại của ḿnh. Đằng sau lối kể chuyện lạnh lùng tỉnh táo là cả một trái tim nhân hậu đằm thắm đối với người nông dân - những người sống cùng tác giả. Những vấn đề Nam Cao đề cập trong tác phẩm đâu chỉ là cái nh́n sắc sảo, cách phân tích hiện thực tinh tế, mà c̣n gắn với quan niệm của nhà văn về cuộc sống, sáng lên t́nh cảm gắn bó, yêu thương trân trọng tất cả những giá trị cao đẹp gắn với con người của nhà văn.

2. Ánh sáng của t́nh người nhân hậu ấy đă giúp nhà văn phát hiện ra nguyên nhân của những tấn bi kịch đời người trong xă hội cũ, thắp sáng lên khát vọng mănh liệt muốn trở về cuộc sống lương thiện. Nhưng trong bóng đêm dày đặc của xă hội cũ, ánh sáng ấy đă tắt ngấm với bao buồn thương bế tắc, trước khi ánh sáng của một ngày mới bừng lên quét sạch bóng đêm. Tuy vậy, ngọn lửa của khát vọng làm người vẫn âm ỉ nhức nhối trong từng câu chữ Nam Cao.

3. Bi kịch của Chí Phèo chỉ thật sự bắt đầu cùng với lần tỉnh rượu đầu tiên của nhân vật, chứa đựng tất cả sóng gió đi qua cuộc đời Chí Phèo, sau đêm trăng huyền thoại - cái đêm "trăng rắc bụi trên sông và sông gợn biết bao nhiêu vàng" - đă đem đến cho Chí một người đàn bà đích thực trong cái lốt xấu xí "ma chê, quỷ hờn" : Thị Nở.

B. Phân : (cảm nhận chi tiết - phân tích diễn biến tâm trạng nhân vật) :

* Khoảnh khắc bi kịch của Chí Phèo

1/ Cùng với ánh sáng cuả một ngày mới, lần đầu tiên Chí Phèo nhận biết được những âm thanh đời thường : "Tiếng chim hót ngoài kia vui vẻ quá! Có tiếng cười nói của những người đi chợ. Tiếng anh thuyền chài gơ mái chèo đuổi cá". Cả một đoạn văn được viết bằng giọng điệu trữ t́nh tha thiết đă khắc họa rơ nét sự hồi sinh của tâm-hồn-người trong con-quỷ-dữ của làng Vũ Đại thật cảm động. Một cảm-giác-người đă thức tỉnh lư trí, nối kết quá khứ với hiện tại, một thời yên b́nh xa xưa và trước mắt là tuổi già, đói rét và ốm đau và cô độc.

2/ Hiện tại lay thức lương tâm thành tiếng thở dài năo nuột "Chao ôi là buồn!".. Một nỗi buồn đáng quư, bởi nó đă khơi lại những giấc mơ giản dị của một thời lương thiện: "H́nh như có một thời hắn đă ao ước có một gia đ́nh nho nhỏ. Chồng cuốc mướn cày thuê, vợ dệt vải, chúng lại bỏmột con lợn nuôi để làm vốn liếng. Khá giả th́ mua dăm ba sào ruộng làm". Chao ôi là buồn! V́ măi măi cái ước mơ về hạnh phúc nhỏ nhoi ấy không bao giờ thành hiện thực, bởi bàn tay tội ác của những kẻ như Bá Kiến đă tước đoạt vĩnh viễn con-người-lương thiện của Chí ngày xưa. Nhưng trong h́nh hài quỷ dữ, vẫn ẩn náu giấc mơ ngày nào, dù chỉ nhớ lại một cách lờ mờ "h́nh như…" cũng đủ khẳng định cho sức phản kháng của lương thiện trước tội ác. Để khi hồi sinh th́ không thể nào các thế lực hắc ám có thể bóp chết được lương tâm bé bỏng ấy.

3/ Phút lóe sáng của tâm hồn đă giúp nhân vật ư thức nỗi đau của một kẻ cô đơn giữa đồng loại của ḿnh : "Chí Phèo h́nh như đă trông thấy trước tuổi già củ hắn, đói rét và ốm đau, và cô độc, cái này c̣n đáng sợ hơn đói rét và ốm đau". Nam Cao đă diễn tả đặc sắc và độc đáo giờ phút bừng thức của nhân vật, bằng lối văn đặc tả sự "bâng khuâng" trong tâm hồn Chí Phèo. Phút ban đầu ấy, quá khứ mơ hồ, hiện tại mơ hồ, tương lai mờ mịt đều nằm trong hai chữ "h́nh như…". Ở đó le lói ngọn lửa của một trái tim Người.

4/ Thị Nở xuất hiện cùng nồi cháo hành đă thổi bùng ngọn lửa mong manh ấy, đem đến cho trái tim Chí Phèo những nhịp đập đầu tiên của cảm giác t́nh yêu. Ng̣i bút phân tích tâm lư của Nam Cao hết sức tinh tế và nhạy cảm khi mô tả quá tŕnh về lại với cơi người của Chí Phèo : bắt đầu từ ranh giới mong manh "h́nh như mắt ươn ướt" như một tiếng khóc chào đón cuộc đời mới, cho đến khi Chí Phèo gặp nụ cười Thị Nở là lúc t́nh yêu bắt đầu lên tiếng - giúp nhân vật ư thức đầy đủ về quăng đời đă qua. Bát cháo thứ nhất là ư thức về T́nh Yêu và Dục Vọng. Bát cháo thứ hai là niềm sám hối về tội ác, mở ra khát khao hướng thiện mănh liệt "Trời ơi, hắn thèm lương thiện, hắn muốn làm ḥa với mọi người biết bao! Thị Nở sẽ mở đường cho hắn". Cùng với niềm khát khao ấy, Chí Phèo đă trở lại với bản chất của anh Chí ngày xưa : hiền lành, lương thiện. Con đường trở về được hứa hẹn bằng nụ cười tin cẩn của Thị Nở ,làm nở ra nụ cười Chí Phèo. Từ tiếng khóc đến nụ cười, Chí Phèo đă thật sự vươn dậy cùng khát vọng làm người.

* Thị Nở :

1/ T́nh yêu và niềm tin mà Chí Phèo có được bắt đầu từ Thị Nở - nhân vật đẹp nhất của tác phẩm. Có thể những chi tiết mô tả ngoại h́nh Thị Nở làm nguời đọc nhớ nhiều và ấn tượng mạnh về người đàn bà nhan sắc xấu nhất trong lịch sử vă nhọc. Và những kẻ vô tâm, chỉ quan tâm h́nh thức câu khách rẻ tiền mà thờ ơ trước nỗi đau đồng loại mới cười cợt , gán ghép cho tác phẩm tên gọi sống sượng "Đôi lứa xứng đôi". Người đàn bà Nam Cao tạo ra để ban tặng cho Chí Phèo để giúp hắn trở lại làm người nếu là một mỹ nhân th́ mới là điều lạ. Vẻ đẹp của Thị Nở không nằm trong h́nh thức mà bộc lộ ngay trong những nét "dở hơi" ngược với quan niệm xă hội.

2/ Người đàn bà đó có đủ đức tính của một người t́nh tuyệt vời, một người vợ tảo tần và có trái tim người mẹ bao dung, độ lượng. Trong cuộc gặp gỡ t́nh yêu Thị Nở - Chí Phèo, Nam Cao đă lột tả những vẻ đẹp ấy thông qua những chuyển biến tâm trạng Chí Phèo : người đàn bà đích thực đối lập với "con quỷ cái" bà Ba, "hắn muốn làm nũng thị như với mẹ". Thị Nở có đầy đủ phẩm chất của một người b́nh thường : biết lo toan, thương hại, có phút "lườm", "e lệ" trong cảm giác t́nh yêu và trên tất cả là tiếng cười tin cẩn như một phép màu giải thoát cho con người thoát ra mặc cảm tội lỗi. Có thể nói Nam Cao đă xây dựng nhân vật Thị Nở bằng bút pháp hiện thực trữ t́nh để gửi gắm niềm tin của chính ông vào bản chất hướng thiện của con nguời. Thực tế trong đời có lẽ khó kiếm ra người nào hội tụ những cái xấu nhường ấy và đẹp nhường ấy. Nhưng cuối cùng Thị Nở vẫn phải trở về với mảnh đất hiện thực - nơi Thị có một bà cô già năm mươi tuổi chưa chồng, để được nghe lời phán xét tương lai cho mối t́nh Chí Phèo - Thị Nở. Nhân vật vẫn không có phép màu như trong cổ tích để có thể kéo hẳn Chí Phèo ra khỏi h́nh hài lốt quỷ để hoà nhập vào cuộc sống thân thiện của loài người, bởi bản thân Thị Nở cũng bị cả xă hội kia xem như "con vật ghê tởm nhất". Ta chợt nhận ra : cái gọi là hạnh phúc ở đời không dành sẵn cho những người như Chí Phèo - Thị Nở, đó là thông điệp đầy phẫn uất của Nam Cao. Tuy căm uất dâng tràn nhưng vẫn phải cố nén xuống trong giọng văn tỉnh rụi - bản lĩnh nhà văn đă không để ông can thiệp vào số phận nhân vật của ḿnh một cách thô bạo, Nam Cao muốn những nguời đọc có lương tri phải thấu hiểu những khoảnh khắc xung đột của Thị Nở, của Chí Phèo sau giờ phút "thị trút vào mặt hắn nguyên vẹn lời bà cô". Đó là khoảnh khắc nẻo về của Chí đă bị chặn đứng bởi những định kiến xă hội về một con người đă có quá nhiều vết đen trong quá khứ - một kẻ "không cha không mẹ", chỉ có mỗi một "nghề rạch mặt ăn vạ". Đôi khi những định kiến thật tàn nhẫn, nó tước đoạt cơ hội cuối cùng của Chí Phèo trở lại cuộc sống b́nh thường.

* Nỗi đau Chí Phèo :

1/ Trong giờ phút tột cùng đau đớn của một người tuyệt vọng, nhà văn đă để nhân vật có những khoảnh khắc tâm trạng thật khó quên : "Hắn ngẩn người ra rồi chợt hiểu", "hắn sửng sốt đứng lên gọi Thị lại…". Chỗ dựa cuối cùng để Chí tưởng có thể đứng vững trên hành tŕnh trở lại cơi người giờ đây không c̣n nữa! Ta có thể nhận ra nỗi bàng hoàng đến ê chề của Chí. Tất cả đều sụp đổ, hắn trở về với cuộc sống đầy bóng tối của ḿnh. Nhưng điều không b́nh thường là ngay trong giờ phút ấy, "hắn thoáng hít thấy hơi cháo hành" - hơi cháo t́nh người đích thực mà Chí đă được ban tặng từ Thị Nở.

2/ Lại rượu, lại say, Chí muốn mượn rượu để quên đi thực tại, trở về với cuộc sống u mê lẫn lộn thật giả tốt xấu trắng đen thiện ác của loài quỷ dữ. Nhưng lương tri đă hồi sinh. Hơi cháo hành cứ lẫn cùng men rượu. Tiếng khóc bật ra "Hắn ôm mặt rưng rức khóc" . Chưa khi nào, Chí lại phải chịu đựng sự giằng xé của lương tâm dữ dội như vậy. Chí đang phải đối diện với chính ḿnh, trong sự phán xét nghiêm khắc của lương tâm.

3/ Tưởng chừng tội ác đă thắng thế khi trong hơi rượu, Chí lại xách dao ra đi, miệng lảm nhảm ư định "đâm chết cả nhà con đĩ Nở". Nhưng hơi cháo hành đă quyện vào trong tâm hồn Chí, để giờ đây, tội ác không c̣n có thể sai khiến được hành động của anh. Phần người c̣n lại đă chiến thắng chất quỷ dữ, để sau bao nhiêu năm lầm lỡ, giờ đây Chí nhận rơ mặt kẻ thù, hành động có vẻ vô thức đă báo hiệu cho một tiềm thức sâu thẳm của người lương thiện trong Chí. Con quỷ dữ đích thực đă tước đoạt cả nhân tính lẫn nhân h́nh của Chí là Bá Kiến

* Bá Kiến :

1/Bản lĩnh của một nhà văn và khả năng nhận thức sâu sắc thực tại xă hội đă giúp Nam Cao phác họa chân dung của giai cấp bóc lột một cách đầy đủ nhất so với các nhà văn đương thời. Bá Kiến được đặt vào một vị trí trang trọng trong xă hội, khi nhà văn phác họa nên một lai lịch của một kẻ già đời trong nghề bóc lột : gia đ́nh bốn đời làm tổng lư, bản thân Bá Kiến từng là lư trưởng, chánh tổng; cha truyền con nối trong thủ đoạn đè đầu cưỡi cổ người khác. Những kẻ như thế, vẫn được gọi bằng ông, bằng cụ một cách tôn kính. Uy quyền của Bá Kiến không phải chỉ bó hẹp trong phạm vi của một làng, mà "cụ Bá" là "bá hộ, tiên chỉ, chánh hội đồng kỳ hào, huyện hào, Bắc Kỳ nhân dân đại biểu " - đại biểu cho cả một bộ máy thống trị tay sai thực dân. Một nhân vật như thế, không thể là một kẻ hợm hĩnh và ngu dốt như Nghị Quế (Tắt đèn - Ngô Tất Tố) hay chỉ có tàn bạo và tham lam như Nghị Lại (Bưóc đường cùng - Nguyễn Công Hoan).

2/ Nam Cao đă phác họa bản chất Bá Kiến bằng những chi tiết khó quên từ bên ngoài đến bên trong : cụ Bá có tiếng quát rất sang để "nắn gân người khác", có nụ cười Tào Tháo gịn giă và "bản thân cụ cũng tự hào hơn đời cái tiếng cười ấy". Bên trong vẻ sang trọng là một con quỷ dâm ô, có tới bốn bà vợ mà c̣n đi cướp vợ người - khi c̣n làm lư trưởng đă không bỏ lỡ cơ hội ve văn vợ Binh Chức. Nhưng điều nguy hiểm nhất ở Bá Kiến là tội ác đă được hắn nâng lên thành một nghệ thật cai trị kẻ khác : "mềm nắn, rắn buông", "dùng thằng đầu ḅ trị thằng đầu ḅ", "nắm lấy đứa có tóc", đặc biệt là những thủ đoạn rất nham hiểm :"Hăy vất người ta xuống sông rồi hăy vớt nó lên để cho nó đền ơn, hăy đập bàn đập ghế đ̣i cho được năm đồng, nhưng được rồi hăy vất trả lại năm hào v́ "thuơng anh túng quá"". Chưa một nhà văn nào lại giúp người đọc h́nh dung ra tội ác đáng sợ đến ghê tởm như Nam Cao. Với tất cả các thủ thuật trị người ấy, Bá Kiến quả là một kẻ "khôn róc đời" và đă phá tan cơ nghiệp của biết bao gia đ́nh, đập nát hạnh phúc của bao nguời. Đáng sợ nhất là chính những nạn nhân của Bá Kiến lại bị hắn biến thành công cụ đắc lực của tội ác: Năm Thọ, Binh Chức - với bản tính lưu manh và đỉnh điểm là Chí Phèo - đă thành con quỷ dữ của làng Vũ Đại.

3/ Để Chí Phèo đến nhà Bá Kiến vào chính giờ phút "cụ Bá" đang ghen với lũ trai trẻ v́ "bà Tư phốp pháp, hai má hây hây…" và cụ đang có ư định "bỏ tù hết mấy thằng trai trẻ", đoạn văn quả có thể làm chúng ta bật cười v́ sự ghen tuông của một ông lăo đă ngoài sáu mươi, nhưng ta bỗng giật ḿnh v́ chứng tích của sự ghen tuông đáng buồn cười ấy bỗng hiện ra : một thằng điên, một thằng say, một con quỷ dữ của làng Vũ Đại, sẵn sàng đâm chém bất cứ ai - ngày xưa nó cũng là một thằng trai trẻ…

* Cuộc đụng đầu Chí Phèo - Bá Kiến :

T́nh huống tất yếu phải xảy đến đă được Nam Cao dày công chuẩn bị cho nhân vật của ḿnh. Khi sự thâm hiểm và tàn bạo đă bị bóc trần, khi những "tiếng cười và tiếng quát rất sang" của cụ Bá không c̣n nắn gân người khác như mọi khi đuợc nữa, đó cũng là khoảnh khắc thức tỉnh lương tri của một con người. Chí Phèo trong cơn say có những hành động thật đáng sợ. Nhưng có một điều, tiếng nói vang lên "dơng dạc" lại là của một con người hoàn toàn tỉnh táo, của một anh Chí đang đ̣i lại quyền "làm người lương thiện" đă bị bọn cường hào như Bá Kiến tước đoạt. Sự thật được nói lên, khiến Bá Kiến phải run sợ, "dịu giọng" để lảng tránh. Mặt nạ rơi xuống, Bá Kiến hiện nguyên h́nh là con quỷ dữ nham hiểm và hèn nhát đang cố trốn chạy sự trừng phạt của lương tri thức tỉnh. Nam Cao đă để cho Chí trong giờ phút ấy cất lên những lời đau đớn : " Ai cho tao lương thiện? Làm thế nào để mất những vết mảnh chai trên mặt này?". Đó là nỗi đau đớn của một người đă bị chặn mất nẻo về với thế giới thân thuộc của Con Người, bởi những định kiến khắt khe của xă hội. Muốn trở về, Chí "chỉ c̣n một cách" là giết chết con quỷ dữ trong chính anh. Giờ phút Chí vung dao lên kết liễu đời Bá Kiến là hành động tất yếu phải xảy đến, sau đó chính anh phải tự sát đă là một câu trả lời của Nam Cao giải đáp rơ nguyên nhân bi kịch của người nông dân nghèo trong xă hội cũ - sự bế tắc, quẩn quanh vẫn đè nặng lên cuộc sống của họ.

* Điều c̣n lại sau hai cái chết :

Không dừng lại sau hành động nhân vật đâm chết kẻ thù và tự hủy chính ḿnh, Nam Cao đă dành khúc vĩ thanh để nói lên thái độ của mọi người sau hai cái chết bất ngờ. Cuộc sống vẫn tiếp diễn, những phe cánh cường hào hí hửng v́ loại được đối thủ mạnh mà không tốn công đổ sức. Cũng có nghĩa là làng Vũ Đại vẫn như xưa, vẫn cái cảnh đám cường hào chức dịch "hè nhau bóc lột con em đến tận xương tủy và nhè từng chỗ hở của nhau để trị". Một màu xám ảm đạm vẫn bao trùm lên cuộc sống, nó khiến những người lương thiện phải lo âu "tre già măng mọc, thằng ấy chết, c̣n thằng khác…". Và như vậy, cái chết của Chí Phèo - Bá Kiến thật vô nghĩa.
Nhưng vẫn có một người nghĩ khác mọi người : Thị Nở. Chỉ có ḿnh Thị c̣n lóe lên trong tâm tư h́nh ảnh của một con người "hiền như đất". Suy nghĩ ấy như một niềm an ủi cho vong linh Chí Phèo, ít ra cũng c̣n có một người thừa nhận anh là người trong thẳm sâu lốt quỷ. Người ta chỉ thật sự chết khi bị cuộc đời lăng quên, chối bỏ. Chí vẫn sống trong tâm hồn người đàn bà đích thực của cuộc đời anh. Có thể nhận ra ở chi tiết này thái độ chiêu tuyết cho nhân vật của chính Nam Cao, là niềm tin vào sự bất diệt của chất người sẽ không bao giờ bị hủy diệt.

C. Hợp:

Chi tiết cuối cùng của tác phẩm lại là h́nh ảnh "cái ḷ gạch cũ bỏ không, xa nhà cửa và vắng người qua lại…" là một ám ảnh về nỗi buồn nhân sinh của Nam Cao. Nơi đó, thằng bé Chí đă từng bị vứt vào đời, bị cuộc đời chối bỏ. Trong cái nh́n của Nam Cao ,chứa đựng triết lư nhân sinh sâu sắc : nếu không thay đổi thực tại, sẽ lại tiếp tục những bi kịch quẩn quanh không lối thoát của con người. Thị Nở có thể chấp nhận Chí Phèo, nhưng không thể đối mặt với thành kiến, với tập tục của làng xă. Bi kịch chửa hoang phải bỏ làng đi của con gái Tự Lăng vẫn c̣n đó. Cái ḷ gạch cũ là chứng tích của bao số phận bất hạnh, như là bản cáo trạng về một xă hội thù địch với những khát vọng làm người lương thiện, không thừa nhận t́nh người t́nh yêu vượt qua khuôn phép. Nam Cao đă kết thúc tác phẩm bằng nỗi buồn dằng dặc của những kiếp người mà ngay lúc ra đời đă là một sự vô nghĩa lư. Trong hoàn cảnh hiện thực lúc bấy giờ, chúng ta không thể trách thái độ bi quan của nhà văn trước hiện thực. Nhưng bản thân sự việc ấy đă gợi lên suy nghĩ nung nấu trong ḷng độc giả về sự cần thiết phải thay đổi hoàn cảnh để tránh cho con người khỏi sa vào ṿng luẩn quẩn. Đó cũng là ư nghĩa xă hội tích cực của tác phẩm Chí Phèo.

III. Kết thúc vấn đề :

Đọc Chí Phèo, ta càng trân trọng tấm ḷng đối với con người của nhà văn Nam Cao, hiểu được thái độ dũng cảm đối mặt hiện thực của một người cầm bút chân chính. Tác phẩm chính là minh chứng cho một quan niệm sáng tác đúng đắn của nhà văn, để "người gần người hơn". Có lẽ xuất phát từ tấm ḷng ấy, tác phẩm vẫn sống măi trong ḷng bao thế hệ độc giả.

Sưu tầm từ Internet.